Lưu lạc xứ người
Tuy mệnh danh là loài đặc hữu của Việt Nam, nhưng phải mất đến 70 năm lưu lạc xứ người, gà lôi lam mào trắng mới trở lại Việt Nam. Hành trình lưu lạc của giống gà này có thể xem như là một chuyện khá ly kỳ của thế kỷ 19 và 20.
28 năm sau ngày định loại, năm 1923, những mẫu gà sống đầu tiên mới được Pierre Jabouille nuôi nhốt. Từ số gà bắt ở rừng Quảng Trị, ba tháng sau, Tiến sĩ tự nhiên học người Pháp Jean Delacour đã chuyển chúng về Vườn thú Cleres (Pháp) vào tháng 5-1924. Một năm sau, ngày 23-3-1925, những quả trứng đầu tiên xuất hiện và sau 21 ngày ấp, gà con ra đời. Từ đó gà lôi lam mào trắng có mặt trong môi trường nuôi nhốt và gần như biến mất khỏi tự nhiên.
Trong cuộc họp ngày 2-7-1995 tại Vườn thú Poznan (Ba Lan), Ủy ban bảo vệ loài gà lôi lam mào trắng ở châu Âu chính thức thông báo Jean Delacour và Jabouille đã nhập ít nhất khoảng 28 con gà từ Việt Nam vào châu Âu làm sáu đợt, từ 1924 đến năm 1930.
Năm 1936, Goodfellow - một nhà chuyên sưu tầm chim người Anh cũng nhập một số vào nước Anh. Từ Vườn thú Cleres, sau 80 năm sống và phát triển, loài gà này đã có mặt tại 35 vườn thú và chín tư gia thuộc 14 nước trên toàn thế giới. Tuy nhiên, con số thống kê này vẫn còn rất thấp so với thực tế vì nhiều nhà nhân giống trên thế giới, nhất là ở Đức, Hà Lan và Mỹ không muốn công bố thành quả này.
|
Gà lôi lam mào trắng chính thức trở lại quê hương Việt Nam vào năm 1994, khi Hội Trĩ thế giới (W.P.A) tặng Vườn thú Hà Nội bốn đôi. Kể từ đây, từ khách tham quan lẫn các nhà chuyên môn Việt Nam mới biết đến mẫu sống của loài này.
Một cuộc tìm kiếm đã được ráo riết tiến hành tại các vùng phân bố đã biết tại Việt Nam. Nhưng, rốt cuộc, chỉ có sự phát triển của gà tại vườn thú là tăng nhanh theo thời gian, được sự chú ý của Ủy ban bảo vệ loài này ở châu Âu (EEP) và W.P.A, còn nỗ lực của các tổ chức bảo vệ thiên nhiên quốc tế phối hợp với các nhà khoa học Việt Nam, mới nhất là vào tháng 6 và 7-1995 của Jonathan C Eames và Nguyễn Cử tại những khu rừng miền trumg đều không mang lại kết quả.
Đi tìm loài gà đã mất!
Khi mọi hy vọng chừng như đã hết, tất cả tạm bằng lòng với cách đánh giá loài gà lôi lam mào trắng đã tuyệt diệt ngoài môi trường thiên nhiên Việt Nam hay trên cả thế giới như thông báo thì những thông tin của không ít cư dân địa phương từ các vùng rừng này lại tiếp thêm lửa cho các nhà khoa học tái mở những cuộc tìm kiếm.
Liên tiếp trong vòng 5 năm, từ 1996 đến năm 2000, tại các vùng Hướng Hóa (Quảng Trị), Phong Điền (Thừa Thiên - Huế) và Nam Giang (Quảng Nam) đã có không dưới năm thông tin về sự xuất hiện của loài gà lạ, đang sinh sống tại vùng rừng này và đã có người đánh bẫy được khi chúng bay liệng trong rừng.
Theo lời kể của cư dân địa phương thì loài gà này rất giống gà lôi lam mào trắng đã được mô tả trong sách. Ngay tại Quảng Nam, hồi năm 1999, khi một người dân Nam Giang bắt được một con gà lôi lam mào trắng, Chi cục Kiểm lâm Quảng Nam đã lập tức cho người lên tiếp nhận nhưng gà đã chết trên đường vận chuyển.
Cơn sốt tìm gà đã đánh thức máu săn lùng của các tay thợ săn và cả những cư dân địa phương. Tất cả những chủ rừng thời bấy giờ, ai cũng cho rằng vùng rừng mình quản lý có sự phân bố của loài đặc hữu này và... xin lập dự án bảo tồn. Ngay như ông chủ rừng Phú Ninh, Nguyễn Văn Anh, cũng từng tuyên bố là sẽ tìm được gà lôi lam mào trắng ngay tại những cánh rừng nguyên sinh của lòng hồ, trước khi ông về nghỉ hưu, nhưng rốt cuộc ông Anh đành phải về nghỉ để lại ước vọng kiếm tìm nằm mãi nơi đáy hồ Phú Ninh!
Thông tin về sự có mặt của loài gà cứ hư hư, thực thực, cộng với các nhận định của nhiều nhà khoa học đã thúc đẩy những người làm công tác bảo tồn tại Quảng Nam mở cuộc tìm kiếm.
Ngày 4-3 vừa qua, nhóm chuyên viên bảo tồn của Văn phòng MOSAIC Quảng Nam đã chính thức mở cuộc điều tra về loài gà này tại Nam Giang và Đông Giang. Anh Huỳnh Văn Thượng, một trong những người tham gia đợt khảo sát trở về cho biết: cuộc tìm kiếm lần này thông qua những cuộc phỏng vấn người dân và khảo sát thực địa tại bốn điểm của huyện Đông Giang: Azul 2, Zahung, Macooih và Sông Kôn.
Những thông tin lấy được chưa có dấu hiệu gì về sự có mặt của gà lôi lam mào trắng, chỉ có sự phân bố của Trĩ sao, Trĩ bạc khá nhiều. Có người tả về một loài gà tương tự nhưng chưa được rõ ràng. Hơn nữa, cuộc điều tra diễn ra quá ngắn, không đủ để thu thập thêm thông tin. Sẽ còn những cuộc điều tra dài ngày thông qua thực địa trong thời gian tới. Chỉ cần có nguồn tin từ phía nhân dân là những cuộc điều tra sẽ được thực hiện ngay.
Ông Barney Long, Chuyên gia sinh học bảo tồn của WWF Chương trình Đông Dương, Điều phối viên dự án MOSAIC không khẳng định là có sự phân bố của loài gà này tại Quảng Nam hay không, dù ông rất muốn được tìm thấy chúng tại Quảng Nam. Tại vùng đất này, có bốn loài chim nằm trong chiến lược bảo tồn: gà so Trung Bộ, khướu Ngọc Linh, khướu vằn đầu đen và gà lôi lam mào trắng. Tất cả đã được tìm thấy trừ gà lôi lam mào trắng còn đang trong giai đoạn tìm kiếm.
Nhưng theo nhiều phát hiện của cư dân địa phương lẫn những cuộc khảo sát mới đây của các nhà bảo tồn, khả năng sự có mặt của gà lôi lam mào trắng trên đất Quảng Nam gần như chắc chắn. Theo Roland Eve, chuyên gia dự án WWF/EC VN 0012 tại Vườn quốc gia Bạch Mã thì loài đặc hữu này cũng là một phần quan trọng trong Di sản của Việt Nam. Tuy nhiên, trên thực tế không nhiều người biết được giá trị cũng như nhận dạng chính xác về loài gà lôi lam mào trắng này, dù đã khá nhiều cách tuyên truyền đến với người dân.
