Tuy nhiên, hai đợt đấu thầu của năm 2020, 2021 đến nay cho thấy, sản lượng hành khách trên các tuyến xe buýt trúng thầu giảm mạnh, tác động đến tâm lý của các doanh nghiệp vận tải tham gia đợt đấu thầu sắp tới.
Hành khách và doanh thu đều giảm
Đợt đấu thầu năm 2020, Liên danh Bảo Yến-Hợp tác xã Vận tải số 28 đã trúng thầu bốn tuyến xe buýt có trợ giá gồm: Tuyến số 1, 15, 65 và 152. Tiếp đó, năm 2021, Công ty TNHH Du lịch, dịch vụ xây dựng Bảo Yến (Công ty Bảo Yến) trúng thầu hai tuyến xe buýt có trợ giá khác là tuyến số 4 và 43.
Kinh phí đầu tư mới 73 phương tiện cho sáu tuyến xe buýt này gần 130 tỷ đồng. Mặc dù, các tuyến xe buýt trúng thầu này đều được đầu tư xe mới, nội thất tiện nghi, có hệ thống thanh toán tự động nhưng lượng hành khách đi xe buýt không cao. Ghi nhận trên tuyến xe buýt số 65 (Bến Thành-Bến xe An Sương) vào khung giờ cao điểm buổi sáng nhưng lượng khách trên xe cho cả hành trình chưa đến mười người.
Tài xế xe buýt này cho hay, lượng khách đi xe buýt không nhiều, nhất là từ đợt dịch Covid-19 đến nay khách giảm hẳn. Giờ cao điểm buổi sáng có khá hơn vì nhiều người đi làm, sinh viên đi học nhưng từ trưa trở đi người đi xe buýt rất vắng…
Giám đốc điều hành Công ty Bảo Yến, chi nhánh phía nam Trần Nguyên Thái cho biết: Thực tế sản lượng hành khách đi xe buýt không phục hồi được so với trước thời điểm dịch bệnh diễn ra. Nhất là năm 2021 do ảnh hưởng của dịch Covid-19, người dân có tâm lý e ngại tiếp xúc nơi đông người, thời gian dịch kéo dài cho nên dần dần thói quen đi lại bị thay đổi.
Ông Thái dẫn chứng, năm 2021 sản lượng trên các tuyến thực hiện chỉ đạt từ 14-33% so với sản lượng hồ sơ thầu, bình quân đạt 30%. Tám tháng đầu năm 2023, chỉ đạt từ 36-58% (tùy theo tuyến) so với sản lượng hồ sơ thầu, bình quân đạt 47%; tương đương mức sản lượng giảm ba triệu lượt khách (số chuyến thực hiện) và 4,1 triệu lượt so với sản lượng thực tế.
Kết quả sản lượng thực hiện như trên dẫn đến doanh thu bán vé đạt được rất thấp so với dự tính trong hồ sơ mời thầu của chủ đầu tư, kể cả doanh thu cam kết giữa nhà thầu và chủ đầu tư. Cụ thể, tám tháng đầu năm 2023, chỉ đạt từ 38-61% so với doanh thu bán vé hồ sơ thầu, bình quân đạt 52%; tương đương mức doanh thu bán vé giảm 12,6 tỷ đồng (số chuyến thực hiện) và 17,4 tỷ đồng so với sản lượng thực tế.
Nhìn nhận điểm thuận lợi của công tác đấu thầu xe buýt là thời gian hợp đồng 5 năm, có tính ổn định, nhà đầu tư yên tâm trong công tác đầu tư xe. Tuy nhiên, lãnh đạo Công ty Bảo Yến cho rằng: Dự toán gói thầu có sẵn cho 5 năm nhưng hằng năm vẫn phải duyệt lại dự toán, ảnh hưởng đến việc tạm ứng, thanh toán của nhà thầu vào đầu các năm.
Trợ giá, sản lượng hành khách cần sát thực tế
Theo Phó Giám đốc Trung tâm Quản lý giao thông công cộng Thành phố Hồ Chí Minh Lê Hoàn, trên các tuyến hiện hữu, trong tháng 10, trung tâm đang tổ chức công tác đấu thầu lựa chọn đơn vị đảm nhận hoạt động trên 17 tuyến xe buýt. Dự kiến, thời gian đưa tuyến vào hoạt động kể từ ngày 1/1/2024.
Như vậy, trong tổng số 91 tuyến xe buýt có trợ giá, đến nay thành phố đã tổ chức đấu thầu 23 tuyến. Qua quá trình thực hiện trên sáu tuyến xe buýt của hai đợt vừa qua, công tác đấu thầu đã đem lại một số hiệu quả trong quá trình vận hành, tạo bộ mặt mới cho vận tải hành khách công cộng bằng xe buýt trên địa bàn thành phố, thu hút nhà đầu tư và nâng cao chất lượng dịch vụ trên tuyến. Việc thay đổi phương tiện mới cũng đã góp phần thu hút người dân đi xe buýt nhiều hơn.
Ở đợt đấu thầu lần này, nhiều đơn vị vận tải đã tham gia dự thầu với mong muốn có cơ hội trúng thầu để khai thác, vận hành các tuyến xe buýt mà họ đồng hành thời gian dài; qua đó, thay đổi cung cách quản lý, điều hành, nâng cao chất lượng phục vụ với kỳ vọng thu hút hành khách sử dụng xe buýt nhiều hơn, có cái nhìn thân thiện với loại hình này.
Đại diện Công ty cổ phần Xe khách Sài Gòn, đơn vị tham gia đấu thầu xe buýt đợt này xác nhận: Trong số 17 tuyến xe buýt đấu thầu, công ty sẽ tham gia ít nhất ba tuyến mà công ty đang khai thác gồm: 50, 52, 91.
Tuy nhiên, hiện ba tuyến này có sản lượng hành khách đạt thấp, chỉ 30-40% so với quy định chung. Lãnh đạo công ty băn khoăn, nếu không tham gia đấu thầu thì xem như bỏ rơi “đứa con” của mình, còn nếu tham gia, khả năng đạt chỉ tiêu “sản lượng hành khách” là quá khó, bởi thực tế hành khách đi xe buýt có xu hướng giảm, từ sau đợt dịch Covid-19 đến nay.
Cũng theo phân tích của Công ty cổ phần Xe khách Sài Gòn, Trung tâm Quản lý giao thông công cộng Thành phố Hồ Chí Minh lấy sản lượng hành khách của năm 2019 làm cơ sở đấu thầu là không đúng thực tế, vì sau năm 2020 hành khách đi xe buýt giảm hẳn.
Do đó, nên lấy sản lượng của năm 2022 làm cơ sở đấu thầu là phù hợp. Đồng thời, chi phí trượt giá (nhiên liệu, tiền lương) cũng cần được “tính đúng, tính đủ”, nhất là việc tính toán trợ giá cần sát với thực tế để tạo động lực hơn nữa cho nhà đầu tư, mang lại hiệu quả trong công tác đấu thầu hoạt động xe buýt thành phố.
Trong kiến nghị mới đây gửi Giám đốc Sở Giao thông vận tải thành phố, Hiệp hội Vận tải ô-tô hành khách Thành phố Hồ Chí Minh đề nghị: Trong giai đoạn hiện nay, thành phố chỉ nên đấu thầu đối với các tuyến xe buýt có phương tiện đang hoạt động hiện hữu hơn mười năm, hay theo niên hạn sử dụng phương tiện (từ cao đến thấp).
Nguyên nhân, hiện thành phố thay đổi chủ trương từ đặt hàng sang đấu thầu cho nên trường hợp đơn vị đang khai thác tuyến có phương tiện dưới mười năm không trúng thầu sẽ gây lãng phí, vì đặc thù loại hình xe buýt không thể hoạt động ở các loại hình vận tải khác; việc cải tạo thành xe hợp đồng là không thể thực hiện.
Ngoài ra, để tránh thất thoát và lãng phí tiền trợ giá của thành phố, ông Lê Trung Tính, Chủ tịch Hiệp hội Vận tải ô-tô hành khách đề nghị: Khi bên tư vấn lập hồ sơ dự thầu cần khảo sát sản lượng và lộ trình thực tế để dự báo sản lượng chính xác, đưa ra loại phương tiện vận chuyển phù hợp từng luồng tuyến cụ thể; đồng thời, đối với tuyến xe buýt mở mới thì phương tiện có đăng ký sử dụng lần đầu dưới 5 năm đủ điều kiện tham gia dự thầu.
Cơ chế đấu thầu là động lực phát huy tính cạnh tranh, giúp lựa chọn được đơn vị có năng lực và quy mô, bảo đảm phục vụ tốt nhất cho nhu cầu đi lại của người dân bằng xe buýt. Đó cũng là mong muốn chung, nhằm đẩy mạnh xã hội hóa hoạt động vận tải hành khách công cộng, giảm số tiền ngân sách thành phố phải bù lỗ, góp phần xây dựng văn hóa giao thông văn minh, hiện đại.
