Đạo đức và trách nhiệm trong hoạt động tố tụng

Hơn 17 năm trước, ngày 23-4-1998, tại xã Tân Minh, huyện Hàm Tân (Bình Thuận) xảy ra vụ án giết người, cướp tài sản; nạn nhân là bà Lê Thị Bông, sinh năm 1932. Ông Huỳnh Văn Nén bị cho là hung thủ của vụ án và bị bắt giam ngày 17-5-1998. Sau một thời gian điều tra, truy tố, ngày 31-8-2000 tại phiên tòa sơ thẩm, ông Huỳnh Văn Nén bị Tòa án Nhân dân (TAND) tỉnh Bình Thuận tuyên phạt tổng hợp hình phạt tù chung thân về tội giết người, cướp tài sản bằng Bản án hình sự sơ thẩm số 96/2000/HSST. Từ đó, gia đình đã nhiều lần gửi đơn đến các cơ quan từ Trung ương đến địa phương kêu oan cho ông Nén.

14 năm sau, ngày 24-10-2014, Viện trưởng Viện Kiểm sát nhân dân (VKSND) Tối cao đã ra Bản kháng nghị số 152/QĐ-VKSTC-V3 kháng nghị Bản án hình sự sơ thẩm của TAND tỉnh Bình Thuận và đề nghị Tòa hình sự TAND Tối cao xét xử theo thủ tục Giám đốc thẩm.

Tại Bản án Giám đốc thẩm số 64/HS-GĐT ngày 12-11-2014 của Tòa hình sự TAND Tối cao quyết định hủy Bản án hình sự sơ thẩm của TAND tỉnh Bình Thuận để điều tra lại; đồng thời nêu 11 vấn đề trong hồ sơ của vụ án trước đây cần được làm rõ. Đó là những mâu thuẫn trong các lời khai của Huỳnh Văn Nén, mâu thuẫn với lời khai của nhân chứng, mâu thuẫn về chứng cứ và dấu vết tại hiện trường nhưng chưa được điều tra làm rõ và đầy đủ.

Trong Kết luận điều tra lại ngày 27-11-2015 của Cơ quan CSĐT CA Bình Thuận, các nội dung lý giải theo yêu cầu của TAND Tối cao đều thể hiện điều tra viên chỉ dựa lời khai sau cùng và cho là sự thật mà không đi sâu điều tra xác minh làm rõ những mâu thuẫn từ hiện trường, đến vị trí, cách thức giết người, cơ chế hình thành các dấu vết, những chứng cứ của vụ án để đến nay không còn điều kiện làm rõ. Trong quá trình này, kiểm sát điều tra cũng thể hiện quan điểm giống như của điều tra viên.

Kết luận điều tra lại chỉ rõ: Quá trình điều tra lại gặp nhiều khó khăn do hiện trường đã thay đổi, một số người biết việc đã đi khỏi địa phương hoặc không còn nhớ rõ nội dung vụ án nên nhiều nội dung theo yêu cầu của TAND Tối cao không thể điều tra làm rõ. Tuy nhiên, Cơ quan CSĐT đã làm rõ được là, mặc dù trước đây Huỳnh Văn Nén khai nhận hành vi giết, cướp tài sản của bà Lê Thị Bông trong suốt quá trình điều tra, truy tố và xét xử nhưng toàn bộ lời khai nhận tội đó không có chứng cứ khác chứng minh, không khớp với nhân chứng và hiện trường. Vì vậy, có căn cứ để kết luận Huỳnh Văn Nén không thực hiện tội phạm như đã khai báo trước đây. Cơ quan CSĐT CA tỉnh Bình Thuận đình chỉ điều tra bị can, chấm dứt mọi hoạt động điều tra đối với Huỳnh Văn Nén.

Điều này cho thấy, điều tra viên đã bộc lộ rất nhiều sai sót và suy diễn chủ quan trong quá trình điều tra vụ án trước đây. Đạo đức và trách nhiệm nghề nghiệp của cán bộ điều tra còn hạn chế.

Một yếu tố được đặt ra trong vụ án này, đó là ý thức gỡ tội tại phiên tòa. Việc có tội hay không có tội chỉ được xét xử tại phiên tòa. Do đó quan điểm khi ra tòa, tất cả những người tham gia phải có ý thức gỡ tội, từ Hội đồng xét xử cho đến đại diện cơ quan giữ quyền công tố, luật sư bào chữa. Chỉ khi gỡ không được thì lúc đó buộc tội mới chắc. 11 vấn đề mà TAND Tối cao yêu cầu làm rõ đều nằm trong hồ sơ vụ án, vậy mà tại Tòa sơ thẩm lại không thấy, bởi nếu có ý thức gỡ thì sẽ phát hiện ra những mâu thuẫn trong lời khai và nhiều tình tiết mới sẽ phát triển tại phiên tòa. Liệu rằng, đó có phải là ý thức chủ quan buộc tội mà không có ý thức gỡ tội của những tham gia phiên tòa. Tại Bản kháng nghị của Viện trưởng VKSND Tối cao cho rằng tòa án cấp sơ thẩm kết án Huỳnh Văn Nén chưa đủ căn cứ vững chắc, vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng.

Từ những văn bản của các cơ quan cấp trên có thẩm quyền và của cơ quan điều tra, có thể thấy những cán bộ điều tra, truy tố, xét xử thiếu chính xác, thiếu trách nhiệm trong thi hành công vụ và thiếu lương tâm dẫn đến người vô tội bị kết án oan.

Cũng trong Kết luận điều tra lại của Cơ quan CSĐT CA Bình Thuận có đề cập tình tiết, hai ngày sau khi Tòa xử (2-9-2000), Nguyễn Phúc Thành, cháu ruột vợ của Huỳnh Văn Nén đang chấp hành án tại Trại cải tạo Sông Cái có đơn tố cáo khẩn cấp, tố cáo thủ phạm giết bà Lê Thị Bông là hai người bạn của Thành chứ không phải là ông Nén.

Thành gửi thư ra ngoài cho người thân cũng với nội dung này. Từ đây, các đơn thư báo cáo việc có đơn tố giác tội phạm đã được gửi đến các cơ quan chức năng từ tỉnh đến TAND Tối cao và Viện KSND Tối cao.

Theo luật, khi có tin báo tố giác tội phạm, các cơ quan chức năng phải xem xét và khởi tố vụ án trong thời gian 20 ngày, nếu khó khăn thì có thể là hai tháng. Vấn đề đặt ra là, nếu khởi tố và làm rõ đơn tố cáo theo Bộ luật Tố tụng thì có thể đã phát hiện ra vụ án oan này từ mười mấy năm trước và có thể giải oan cho ông Nén từ rất lâu rồi. Có thể thấy hậu quả vụ án kéo dài cũng có một phần trách nhiệm của những người nhận và giải quyết đơn tố cáo này.

Hiện nay, chúng ta đang thực hiện Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020. Để thực hiện có hiệu quả công cuộc cải cách tư pháp theo Nghị quyết nêu trên, một trong những yếu tố then chốt là phải xây dựng đội ngũ cán bộ tư pháp có phẩm chất, đạo đức trong sáng, có ý thức trách nhiệm trong đấu tranh vì công lý, bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa, tôn trọng và bảo vệ quyền con người.