Thực trạng nhức nhối
Phải nói ngay rằng, tuy đã có những điều khoản quy định về quyền tác giả trong các văn bản pháp luật của Nhà nước, song vấn đề bảo hộ quyền tác giả, nhất là trong các lĩnh vực văn học, nghệ thuật vẫn là vấn đề nhức nhối.
Mấy năm trở lại đây, quyền tác giả liên tục là lĩnh vực phát sinh nhiều tranh chấp, nhiều trường hợp đã phải nhờ đến tòa án, nổi cộm nhất là hai lĩnh vực nghệ thuật có ảnh hưởng lớn đến đời sống xã hội: Văn học và âm nhạc.
Không chỉ "cầm nhầm" tác phẩm của nhau, một số nhạc sĩ Việt Nam dù đã được công chúng biết đến, lại muốn đi "con đường tắt" đến với thị trường nhạc trẻ, đã sử dụng ngay những ca khúc đang "ăn khách" của các nhạc sĩ nước ngoài, đặt lời mới hoặc sao chép từng đoạn rồi ký tên tác giả. Những ca khúc đó thường rất dễ thu hút sự chú ý của công chúng, được các bạn trẻ yêu thích. Chính điều đó đã tạo nên thói quen "ăn sẵn", lười biếng của một số nhạc sĩ trẻ mới bước vào nghề, làm thui chột năng lực sáng tạo của họ.
Trong văn học, nạn ăn cắp quyền tác giả, xuất bản sách theo kiểu "chụp giật" đã đến mức báo động. Dựa vào sự lơi lỏng của một số nhà xuất bản, các đầu nậu tư nhân đã tung ra thị trường những ấn phẩm đang được nhiều người tìm đọc, mà không cần biết tác giả là ai.
Chuyện một nhà văn bất chợt nhìn thấy tác phẩm của mình được bày bán trên thị trường đã trở nên bình thường. Và, "đạo văn" để làm sách thì không chỉ một vài người "kêu cứu" trên các phương tiện thông tin đại chúng... Chuyện NXB Văn học đàm phán với tác giả Kim Dung để xuất bản tác phẩm của ông tại Việt Nam, lúc đầu lại có người cho rằng, đó là cách "làm ngông", "chơi trội".... Bức tranh quyền tác giả trong văn học nghệ thuật, xem ra, không có mấy gam mầu sáng sủa...
Thực trạng đó đã làm nhụt chí không ít nghệ sĩ sáng tạo chân chính, làm mòn mỏi và chặn con đường phát triển của không ít tài năng khi va chạm những quy luật khắc nghiệt của cơ chế thị trường. Các hãng băng đĩa, các nhà xuất bản nhiều khi chỉ còn biết bó tay đứng nhìn sách lậu, băng đĩa lậu ngang nhiên tồn tại...
Sự lựa chọn tất yếu
Thời đại bùng nổ thông tin, con người có thể tiếp cận với nhiều kênh, nhiều nguồn tư liệu khác nhau, nên những "kiểu chơi sai luật" của các nhạc sĩ, nhà văn không dễ dàng "qua mặt" được công chúng. Nhiều bản "copy" đã bị chính người đọc, người nghe "lôi ra ánh sáng". Dư luận xã hội tẩy chay những tác phẩm thiếu chất sáng tạo, lên án đạo đức nghề nghiệp của những người tạo nên nó, và đòi hỏi sự công bằng trong sáng tạo nghệ thuật.
Song, không thể chỉ dựa vào dư luận xã hội để điều chỉnh sự việc. Bấy giờ, các cơ quan chức năng mới thấy thiếu những công cụ pháp lý hữu hiệu, và gấp rút tiến hành việc xây dựng một văn bản luật dành riêng cho sở hữu trí tuệ.
Việc Việt Nam tham gia Công ước Berne, chính thức trở thành thành viên của Công ước quốc tế về bảo hộ các tác phẩm văn học và nghệ thuật này tạo thêm một khung pháp lý mang tầm quốc tế cho việc bảo hộ quyền tác giả ở Việt Nam.
Kể từ ngày 26-10, mọi tác phẩm văn học nghệ thuật của 156 nước thành viên đều nằm trong diện được bảo hộ theo Công ước Berne tại Việt Nam. Có nghĩa là, mọi sự sao chép, in ấn, dịch thuật và biểu diễn không có sự cho phép của tác giả hoặc chủ sở hữu đều bị coi là hành vi xâm phạm và có thể bị xử lý, đền bù thiệt hại theo phán quyết của các cơ quan có thẩm quyền trong đó có tòa án.
Bên cạnh nhiều ý kiến đồng thuận, vui mừng trước một bước tiến mới trong hội nhập quốc tế, hướng tới xã hội văn minh của đất nước, vẫn còn không ít băn khoăn, lo ngại về những khó khăn, bất lợi mà chúng ta sẽ gặp phải khi "lưng vốn" còn quá nghèo nàn, cả về vật chất và năng lực sáng tạo.
Chúng tôi đã đem những băn khoăn không dễ giải đáp này trao đổi với một trong những người đã dành nhiều thời gian, tâm huyết, âm thầm chuẩn bị cho việc Việt Nam tham gia Công ước Berne, ông Ðỗ Khắc Chiến, Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả văn học-nghệ thuật (Bộ Văn hóa- Thông tin). Ông nói: "Ðáng lẽ chúng ta nên vào từ lâu rồi. Việc ngần ngại gia nhập Công ước Berne là thái độ hoàn toàn có thể hiểu được vì bảo hộ sở hữu trí tuệ nói chung, bảo hộ quyền tác giả nói riêng còn rất mới mẻ ở nước ta. Trước tiên, cần hiểu rằng, triết lý nền tảng của mọi quy định trong Công ước là làm thế nào để sử dụng tối đa nguồn lực con người, trong đó chủ yếu là tài sản trí tuệ. Công ước không phải là những quy định để trừng phạt, kiện tụng lẫn nhau, mà đó là sự hợp tác quốc tế, hướng đến mục tiêu chung là phát triển xã hội.
Theo Thứ trưởng Bộ VH-TT Trần Chiến Thắng, việc gia nhập Công ước Berne sẽ góp phần tạo dựng một môi trường lành mạnh cho sự sáng tạo. Việc bảo đảm quyền tác giả sẽ là cơ hội cho các nhà sản xuất làm ra nhiều sản phẩm có chất lượng với giá cả hợp lý, tạo điều kiện cho người tiêu dùng được hưởng thụ những sản phẩm văn hóa có chất lượng. Những tác phẩm văn học, nghệ thuật có giá trị của Việt Nam sẽ được bảo hộ ở nước ngoài. Và lợi ích thứ ba mà Công ước Berne đem lại, theo ông, là các nhà xuất bản sẽ phải nghiên cứu kỹ hơn, cân nhắc chi phí và hiệu quả để mua quyền xuất bản của tác phẩm nước ngoài. Ðiều này, có thể, sẽ giúp cho người đọc được thưởng thức những tác phẩm chất lượng cao.
Yếu tố quan trọng nhất: Con người
Ðó là cốt lõi sự thành công trong việc thực thi Công ước Berne ở Việt Nam trên cả hai phương diện: khuyến khích sáng tạo và giám sát hoạt động. Chúng ta tin tưởng rằng, các tác giả, các nghệ sĩ có đủ phẩm chất, tài năng để khẳng định mình, và đáp ứng yêu cầu của công chúng?
Ở một góc nhìn khác, nhiều ngày sau khi Công ước có hiệu lực, sách lậu và băng, đĩa lậu vẫn được bày bán tràn lan mà chưa thấy cơ quan nào xử lý. Nhiều NXB chưa thật sự hiểu rõ các điều khoản của Công ước, còn tác giả, nghệ sĩ, những chủ thể sáng tạo của văn học, nghệ thuật thì chưa được giới thiệu một cách bài bản về những điều khoản bảo vệ quyền lợi của chính họ. Về vấn đề này, ông Vũ Mạnh Chu, Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả văn học-nghệ thuật cho biết: "Văn bản hướng dẫn vừa mới được Cục trình lên Bộ VH-TT và đang trong thời gian đợi Bộ trả lời".
Như đã nói ở phần đầu, ngày 26-10 là một dấu mốc quan trọng của lĩnh vực quyền tác giả ở Việt Nam, nhưng để dấu mốc đó đánh dấu sự khởi đầu của một trào lưu phát triển mạnh mẽ, thiết thực và hiệu quả, rất cần sự quan tâm, tạo điều kiện của các cấp, các ngành chức năng có liên quan, và trên hết là sự nỗ lực, ý thức vươn tới xây dựng một xã hội ngày càng tốt đẹp hơn của mỗi con người trong cộng đồng.
