Hướng đi cho những cây cọ trẻ
Mô hình gây vốn từ cộng đồng (crowdfunding) đã ra đời từ lâu và khá phổ biến trên thế giới, nhằm tạo điều kiện cho các nghệ sĩ đưa sản phẩm của mình đến với công chúng một cách độc lập. Đặc biệt là đối với các ý tưởng hoặc dự án nghệ thuật bị trì hoãn vì lý do thiếu kinh phí. Những trang web kêu gọi vốn cộng đồng hoạt động thành công và có quy mô lớn có thể kể đến KickStarter, IndieGoGo, PledgeMusic, Unbound, Distrify...
Trước nguy cơ biến mất của dòng truyện tranh thuần Việt, bằng niềm đam mê và sự nhanh nhạy, một số tác giả trẻ của Việt Nam đã bắt đầu tìm kiếm nguồn tài trợ trên mạng in-tơ-nét từ năm 2014. Cụ thể, những người muốn hỗ trợ sẽ đóng góp một khoản tiền (không giới hạn, nhưng thường là từ 20 nghìn đồng trở lên) bằng thẻ thanh toán quốc tế, chuyển khoản… và sẽ nhận lại một phần thưởng tùy theo mức độ ủng hộ. Nếu cộng đồng góp đủ vốn đầu tư đặt ra, số tiền sẽ được sử dụng để sáng tác, in ấn và phát hành truyện, đồng thời sản xuất các mặt hàng tặng kèm. Bộ truyện tranh đầu tiên của Việt Nam được thực hiện bằng hình thức gây quỹ cộng đồng là Truyền thuyết Long Thần Tướng của Phong Dương Comics. Từng chật vật suốt gần mười năm để tìm cách xuất bản truyền thống nhưng không mấy suôn sẻ, khi bộ truyện chính thức ra đời vào cuối năm 2014 nhờ hình thức gây quỹ cộng đồng, đã gây được tiếng vang. Thành công ấy mở đường cho những người sáng tác truyện tranh đang loay hoay tìm đường đưa tác phẩm tới độc giả.
Theo dõi một số dự án truyện tranh đang được kêu gọi đầu tư gần đây, có thể nhận thấy phần lớn tác giả, nhóm tác giả là người trẻ. Để thu hút sự quan tâm của cộng đồng mạng in-tơ-nét và tạo hiệu ứng lan tỏa, nội dung các tác phẩm chia hai xu hướng khá rõ rệt. Một là, nội dung chứa đựng nhiều yếu tố gần gũi về con người, lịch sử - văn hóa, khơi dậy niềm tự hào dân tộc. Chẳng hạn như với Truyền thuyết Long Thần Tướng, bối cảnh truyện diễn ra song song ở hiện tại và ở thời nhà Trần, nên các tác giả đã nghiên cứu, tìm hiểu văn hóa, lịch sử để truyền tải một cách phù hợp, thuyết phục bạn đọc. Hoặc Thành Kỳ Ý, tiểu thuyết minh họa bằng tranh vừa gây quỹ vượt mức đề ra tới hơn 140%, cũng lấy bối cảnh là triều đại Lê Sơ, dựa vào những sự kiện có thật cùng các điển tích lưu truyền trong dân gian để xây dựng cốt truyện. Hai là, khai thác các câu chuyện thường ngày, các mối quan hệ bạn bè, đồng nghiệp, tình yêu, với kết cấu đơn giản, dễ hiểu, ngôn ngữ hoặc giàu cảm xúc hoặc đậm tính hài hước để người đọc dễ gần gũi, đồng cảm. Nhật ký Mèo Mốc (Đặng Quang Dũng), Mật ngọt chết mèo (Đặng Ngọc Minh Trang), Truyện cực ngắn (Đào Quang Huy)... hút khách bởi những yếu tố như vậy.
Hiện nay Comicola được biết đến là trang web gây quỹ cộng đồng và hệ thống phát hành, giới thiệu truyện tranh Việt Nam bài bản và hiệu quả hàng đầu. Tổng số tiền đầu tư của cộng đồng cho 12 dự án truyện tranh trên Comicola tính đến thời điểm này khá ấn tượng: hơn 1,9 tỷ đồng (qua cả hai hệ thống Comicola và Betado). Trong đó, Truyền thuyết Long Thần Tướng là dự án lớn nhất với gần 600 triệu đồng. Tôi vẽ (Nguyễn Minh Đức) - giáo trình dạy vẽ dành cho những người đam mê vẽ truyện tranh ở Việt Nam, từng là một dự án thất bại nhưng cũng đã được Comicola biến thành hiện thực.
Ước mơ về dòng truyện tranh Việt Nam
Hình thức gây quỹ cộng đồng giúp các tác giả linh hoạt được vốn, thỏa sức sáng tạo. Nguyễn Khánh Dương, nhà sản xuất truyện tranh chuyên nghiệp, người sáng lập Comicola cho biết: “Crowdfunding mang lại thu nhập tốt nhất từ trước tới nay cho tất cả các bạn họa sĩ tham gia. Nhưng có một điều crowdfunding còn mang lại nhiều hơn cả tiền bạc, đó là trách nhiệm với sản phẩm. Nếu họa sĩ nhận đơn hàng từ nhà sách, nhà xuất bản, đó không hẳn là “làm cho bản thân mình” và đôi khi có những rào cản vô hình làm giảm chất lượng. Khi có crowdfunding, họa sĩ được đẩy giới hạn chất lượng sản phẩm của mình lên tầm cao nhất”. Các tác giả cùng với độc giả còn kết nối với nhau tạo thành một cộng đồng truyện tranh Việt đông đảo và hoạt động liên tục. Qua Ngày hội truyện tranh Việt vừa được tổ chức vào cuối tháng 8 tại TP Hồ Chí Minh và đầu tháng 9 tại Hà Nội, cùng một số hội chợ, triển lãm sách tại nhiều thành phố lớn, cho thấy truyện tranh Việt Nam đã được chú ý và có những bước phát triển mới.
Tuy nhiên, theo thống kê của ngành xuất bản, truyện tranh Việt Nam mới chỉ chiếm 1% thị phần so với truyện tranh nước ngoài. Gây quỹ cộng đồng là mô hình tiến bộ nhưng cũng không phải là không vấp phải những trở ngại. Tâm lý và niềm tin của cộng đồng vừa là động lực vừa là thách thức lớn nhất. Để dự án thành công, các chủ dự án phải không ngừng tương tác với cộng đồng của mình và phải chứng minh được niềm say mê cùng quá trình thực hiện để các thành viên cộng đồng hứng thú.
Mặt khác, nếu dự án biến đổi lệch lạc, không phù hợp với suy nghĩ, tình cảm của bạn đọc thì chắc chắn sẽ thất bại và còn gây hiệu ứng xã hội không tốt. Cái Hố Đen, một dự án gây quỹ cộng đồng nổi đình đám năm qua đã phải ngừng lại sau khi bị phản đối dữ dội. Ban đầu, đây là nơi thu thập những bí mật, tâm sự của mọi người (giấu danh tính) và được họa sĩ thể hiện ra bằng hình vẽ minh họa. Nhưng sau đó, nhiều câu chuyện tội lỗi, gây tranh cãi về đạo đức đã xuất hiện, trở nên khó kiểm soát, khiến ê-kíp thực hiện buộc phải khép lại dự án.
Thêm vào đó, việc quyên tiền cho crowdfunding cũng gặp một số khó khăn vì hình thức thanh toán trực tuyến ở Việt Nam chưa thật thuận lợi. Các chính sách của cơ quan có thẩm quyền để hỗ trợ hay định hướng đối với loại hình này cũng gần như chưa có. Các nhóm sáng tác độc lập đều mong mỏi những vấn đề này sớm được giải quyết để họ yên tâm hoạt động sáng tạo.
Mặc dù chỉ mới hình thành nhưng với những kết quả đạt được cho thấy đây là một kênh hiệu quả để nghệ sĩ được phổ biến tác phẩm, còn người đọc được tiếp cận bộ truyện mình yêu thích. Ở đó, cộng đồng đóng một vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triển của dòng truyện tranh trong nước đang bị "lép vế" so với nước ngoài.
