Cuối năm 2011, Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam đã triển khai thực hiện ba chuyên đề nghiên cứu, sưu tầm tư liệu về Đoàn cán bộ khoa học đầu tiên được Trung ương Đảng cử đi Liên Xô học tập năm 1951; về Các nhà khoa học là cựu sinh viên khóa I của trường Đại học Bách khoa Hà Nội và Đại học Y Hà Nội sau hòa bình lập lại. Sau một năm tiếp xúc nghiên cứu, thực hiện các buổi phỏng vấn, Trung tâm đã có những kết quả bước đầu và được nghiên cứu viên xây dựng thành cuốn Di sản ký ức của nhà khoa học – Tập 2.
Cuốn sách dày 335 trang, khổ 16x24cm, do Nhà xuất bản Tri thức xuất bản và phát hành rộng rãi trên cả nước với kết cấu theo ba chủ đề: 1- Từ hạt giống đến những cây đại thụ; 2- Để làm giàu cho đất nước; 3- Hết lòng vì người bệnh.
Không thể thiếu trong các nghiên cứu của Trung tâm, đó là về lịch sử cuộc đời các nhà khoa học trong lĩnh vực chăm sóc sức khoẻ con người. Họ là xuất phát điểm cho ý tưởng sáng lập Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam, đồng thời cũng là những nhà khoa học đầu tiên được Trung tâm nghiên cứu ngay từ những ngày đầu đi vào hoạt động.
Điều đáng nói, trong chuyên đề này, có những cây đại thụ của nền Y học nước nhà như GS Tôn Thất Tùng, GS Đặng Văn Chung, tiếp sau là GS Chu Văn Tường,… đến thời điểm này mới tiếp cận được các nguồn hiện vật, tư liệu phong phú để nghiên cứu và giới thiệu. Nhiều nhà Y học được giới thiệu trong Tập 2 này là sinh viên trường Đại học Y Hà Nội khoá học 1954-1960, ký ức và những hiện vật gắn liền với các nhà khoa học này là nguồn tư liệu quý không chỉ về lịch sử 110 năm trường Đại học Y Hà Nội, mà còn về lịch sử cả nền Y học Việt Nam. Đó là nội dung chính của Chủ đề thứ ba.
Ngoài lĩnh vực Y học, các nhà khoa học trong các lĩnh vực như địa chất, xây dựng, kiến trúc, điện tử viễn thông, quân sự cũng đã được thể hiện trong 19 bài viết thuộc Chủ đề thứ hai của cuốn Di sản ký ức của nhà khoa học – Tập 2. Nhiều nhà khoa học trong số này là thế hệ đầu tiên của trường Đại học Bách khoa Hà Nội, họ trở thành nòng cốt xây dựng nhiều ngành khoa học, một số trường đại học khoa học kỹ thuật sau này. Trong hoàn cảnh chiến tranh cũng như trong hoà bình xây dựng phát triển kinh tế đất nước, những đóng góp của các nhà khoa học trong các lĩnh vực khoa học kỹ thuật này đã làm giàu cho đất nước, cả về tri thức cũng như các giá trị kinh tế, văn hóa, xã hội khác.
Điều đặc biệt nhất trong Tập 2 cuốn Di sản ký ức của nhà khoa học là những ký ức về Đoàn 21 cán bộ đầu tiên được Trung ương Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh cử sang Liên Xô học tập vào tháng 7-1951 sau chiến dịch Biên giới Thu đông 1950, để sau này về xây dựng đất nước hoà bình. Đây là Chủ đề thứ nhất của cuốn sách.
Có lẽ Đoàn cán bộ học viên này là những người đầu tiên của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được cử đi đào tạo chuyên môn hệ trung cấp và đại học ở Liên Xô.
Tất cả họ đã thực hiện đúng lời dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh trước khi lên đường đi học: “Sang Liên Xô học phải biết định hướng, vận dụng hiểu biết mới để đảm bảo những yêu cầu thiết yếu của nhân dân, giúp nhau giữ được tư cách; đi nước ngoài sung sướng đừng quên người nước nhà cực khổ; anh em trong đoàn phải đoàn kết, thành thật, phê bình và tự phê bình. Đối với nước bạn: cái gì biết thì nói biết, phải thành thật ân cần. Chuyến đi này là chuyến đi đầu tiên, Liên Xô đào tạo chúng ta, nếu bằng lòng thì chuyến sau sẽ dễ, đầu xuôi đuôi lọt”. Đó là ký ức của PGS. Thiếu tướng Lê Văn Chiểu - một trong hai nhân chứng sống còn lại của Đoàn.
Những câu chuyện kể của người thân, đồng nghiệp các thành viên còn lại là những minh chứng rất sống động về nhóm học viên đặc biệt này. Đoàn 21 người năm đó chính là những hạt giống đầu tiên để sau này người tiếp người, lớp tiếp lớp, và trong số họ nhiều người đã trở thành những cây đại thụ trong các lĩnh vực khác nhau xây dựng và phát triển nền khoa học nước nhà.
Lấy tiêu chí trung thực, khách quan làm nguyên tắc hàng đầu, các ký ức được kể trong cuốn sách này thông qua các tài liệu, hiện vật hoặc câu chuyện của nhà khoa học và gia đình họ sẽ phản ánh lịch sử cuộc đời nhà khoa học, và cũng là một phần lịch sử của nền khoa học Việt Nam, của đất nước. Hy vọng rằng, cuốn sách sẽ là một món quà đặc biệt hưởng ứng Ngày Di sản văn hóa Việt Nam và thay lời tri ân của Trung tâm đến các nhà khoa học đã ủng hộ chúng tôi trong suốt thời gian qua.
