Chuyện ghi ở vùng ngập lũ đồng bằng sông Cửu Long

Mùa "lũ đẹp"...

Khoảng 30 năm cuối thế kỷ 20, do những biến động môi trường và khí hậu, ÐBSCL nhiều năm liền bị lũ lụt ngập sâu dài ngày tàn phá nặng nề, lũ trở thành nỗi kinh hoàng, lo sợ. Xưa kia, người dân đồng bằng không gọi là lũ lụt mà gọi là mùa nước nổi. Mỗi năm mùa nước nổi về người dân châu thổ mở hội đón nước, ăn mừng nước nổi đem về tôm cá, phù sa, làm tốt thêm môi trường sinh thái, mùa màng tươi tốt...

Năm nay, lũ ở mức vừa phải, tuy có gây ngập sâu nhiều vùng, nhưng cuộc sống người dân vùng lũ bình yên. Người ta gọi là mùa "lũ đẹp". Ở cụm dân cư xây dựng cho 3.000 hộ dân, trung tâm xã An Bình B, huyện Hồng Ngự (Ðồng Tháp) đã có hàng trăm gia đình tới ở một, hai năm. Trước sân, có cây xanh bóng mát, chuối đã trổ buồng, đường bê-tông rộng hơn 1,5m. Một khu dân cư xanh, đẹp... Tuy chưa hoàn hảo, nhưng so với những ngày sống lênh đênh trên vùng ngập sâu không nhà, không đất, đi làm mướn quanh năm là sự đổi đời. Anh Nguyễn Văn Tý đánh trần đứng dưới bóng cây trứng cá khoe: "Có chỗ ở thế này là được lắm rồi, ngày đi làm mướn vài ba chục ngàn đồng, còn thiếu thốn, nhưng được cái an cư, đêm về nghỉ ngơi thoải mái, con cái được đi học an toàn". Cụm dân cư xã An Bình B như một khu đô thị nhỏ. Anh Ba Dũng cho biết: "Từ cuộc sống của người dân nông thôn, nay trở thành người dân sống theo kiểu đô thị (dù nhỏ) là một cuộc chuyển biến về chất, một cuộc đổi đời". Nhà nước phải lo cho dân những điều kiện sinh hoạt tối thiểu như đường giao thông nội bộ, điện, hệ thống cấp, thoát nước, chợ, trường học, nhưng địa phương phải chủ động, sáng tạo bà con không ỷ lại trông chờ... để rồi tiến tới kiếm việc làm bằng cách phát triển ngành nghề mới, lo cho đồng bào có cuộc sống khá giả.

Năm 2000 ở  thị trấn Tân Châu, nơi đầu nguồn lũ, nước ngập tràn, bờ kè sạt lở muốn cuốn cả trụ sở Huyện ủy ra sông. Nay khác rồi. Chỉ ba năm, Tân Châu xây dựng bờ kè chống sạt lở, trồng cây xanh bóng mát, đường nhựa rộng, xe chạy hai làn, không kém gì một thị xã ngoài vùng lũ. Từ đây, ngược lên kinh Bảy Xã dài 12km tới thôn Phú Lộc. Trời mưa tầm tã, chúng tôi mặc áo mưa, đi bo bo trần để dễ quan sát. Lũ năm 2000, vùng Bảy Xã ngập sâu 3-4m nước, chỉ còn loi thoi vài ngọn cây tre, cây còng. Từ ngày đào kinh Bảy Xã, xây dựng tuyến dân cư, Phú Lộc trở thành một trung tâm tấp nập như một thị tứ. Trên nền cao hơn mực nước lũ hiện tại chừng 2m là chợ, trạm y tế, trường THCS. Chợ đông đúc, tôm cá vừa bắt dưới sông lên tươi quá. Học sinh đến trường học đông vui như không có chuyện gì xảy ra. Ôi! ước ao sau vài năm nữa cả vùng ngập sâu ở ÐBSCL được như tuyến dân cư Bảy Xã.

Mùa lũ năm 2000, giữa mênh mông nước Ðồng Tháp Mười nổi lên thị trấn Sa Rài, huyện Tân Hồng (Ðồng Tháp) đẹp như một giấc mơ. Bên trong con đê bao cao hơn mặt nước lũ ngoài bờ gần 2m, hai nghìn hộ dân và hơn 3.000 dân vùng lân cận chạy lũ được bảo vệ an toàn. Ðêm điện tỏa sáng. Ngày ngày con em vẫn tới trường, chợ vẫn họp. Những đám cưới rỡ ràng trong bộ áo công chúa, nữ hoàng rực rỡ. Hạnh phúc biết bao. Không chỉ có ở Sa Rài, ở ÐBSCL đã có các cụm dân cư an toàn như Vĩnh Hưng, Hưng Thạnh, Giồng Găng đã hình thành những trung tâm đô thị mới vùng lũ. Ngày đó, trong bài báo "Lãng mạn sau lũ năm Thìn" đăng trên báo Nhân Dân Xuân 2001, tôi đã thốt lên lời bình: "Tiếc thay những điểm sáng đó đang là hình mẫu ít ỏi chưa được nhân rộng". Sau ba năm trở lại, trong chương trình xây dựng cụm tuyến dân cư và nhà ở vùng ngập lũ, hàng chục thị trấn vùng lũ tỉnh Long An, Ðồng Tháp, An Giang... được đầu tư đắp đê bao, mỗi nơi 9.000-10.000 dân sống bình yên không kém gì thị trấn Sa Rài. Một bức tranh đô thị mới lóe sáng.

...nhưng vẫn còn nhiều lo âu

Lũ năm 2004, tuy không lớn, nhưng là một lần kiểm tra, kiểm chứng về kết quả của chương trình xây dựng cụm, tuyến dân cư, nhà ở, trường học, vùng ngập sâu ÐBSCL. Ðến Hồng Ngự, Tam Nông, Tân Hồng, tỉnh Long An các đồng chí lãnh đạo huyện, tỉnh đưa đi xem hết các loại hình xây dựng cụm tuyến dân cư. Nơi làm hay, làm đẹp cũng đến, nơi làm dở cũng đến...

Tuyến dân cư Gáo Lồng Ðèn, huyện Tân Hồng có quy mô lớn nhất tỉnh Ðồng Tháp, được ngân hàng Tái thiết KFW (CHLB Ðức) tài trợ trên bờ kênh 79 liên tỉnh Long An - Ðồng Tháp, rất thuận lợi giao thông cả về đường bộ và đường thủy, đã xây dựng qua ba năm nhưng công trình vẫn ngổn ngang, bề bộn. Công ty VINACONEX - đơn vị trúng thầu thi công, đã dựng hai dãy nhà tiền chế lắp ghép đối diện nhau. Nhiều hộ gia đình đã được bố trí đến ở. Nhưng tất cả căn nhà đều trống huơ, trống hoác, không tường, không lát nền, không nhà vệ sinh. Dân lên định cư không ở trong nhà lắp ghép, nhiều người dựng lều ở tạm bợ phía sau. Tuy nhiên, đây lại được đánh giá là công trình xây dựng nhanh, việc dân về ở chậm, nhà còn bỏ trống chưa xây kín là do cách tổ chức giao nhà cho dân chậm, do quy định bàn giao tay ba với bao thủ tục phiền hà. Khi lũ ngập đồng, người chạy lũ cứ tới ở tạm rồi tính sau. Huyện Tân Hồng có 50 cụm, tuyến dân cư, vốn đầu tư hơn 100 tỷ đồng. Mùa lũ này đã có một số hộ dân đến ở, nhưng các công trình hạ tầng như đường nội bộ, điện, nước sạch, hệ thống thoát nước, nhà vệ sinh... chưa làm, hoặc làm dang dở.

Theo thông tin thì Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Tấn Vạn, người được Chính phủ giao trực tiếp chỉ đạo thực hiện công trình xây dựng cụm, tuyến dân cư ÐBSCL, trong 547 cụm, tuyến đã hoàn thành việc tôn nền, mới hoàn thành xây dựng các công trình giao thông nội bộ, hệ thống thoát nước ở 72 cụm, tuyến đạt 13,2%, nước sinh hoạt ở 106 cụm, tuyến đạt 19,4%, cấp điện ở 151 cụm, tuyến đạt 27,6%.

Ðến ngày 31-8-2004 các địa phương mới xây dựng được 17.587 nhà trên tổng số 170 nghìn nhà cần phải xây dựng. Ðã có 18.519 hộ vào ở trong các cụm, tuyến trên tổng số 53.030 hộ được bình chọn. Nếu kể cả khoảng 20 nghìn hộ dân đang sinh sống an toàn trong các bờ bao đã hoàn thành thì cũng chỉ mới đạt 22% so với kế hoạch. Từ đó suy ra còn hơn 70 nghìn hộ dân vùng lũ thấp thỏm lo âu chưa có nhà ở.

Còn nhiều ý kiến phê bình, thậm chí chê trách về chất lượng tôn nền, xây dựng hạ tầng và nhà ở, từ việc đầm nén, trồng cây chắn sóng bảo vệ cụm, tuyến, đến việc bố trí, quy hoạch lãng phí, hình thức. Ví như việc nhiều nơi xây dựng nhà lồng chợ to lớn tốn hàng tỷ đồng, nhưng không có người ở. Có một vài nơi đơn vị nhận thầu làm sai thiết kế chất lượng công trình kém như cụm dân cư Ðông Bình, huyện Cờ Ðỏ, TP Cần Thơ đã buộc phải đập bỏ, làm lại. Tuy nhiên, với ý định từ đầu của chương trình là Chính phủ tạo điều kiện có chỗ ở an toàn và ổn định cho người dân không đất, không nhà vùng lũ với mức cho vay ưu đãi bảy triệu đồng/nhà không thể yêu cầu diện tích nhà rộng hơn. Trong quá trình xây dựng cụm, tuyến dân cư, nhiều vấn đề phát sinh, ví như người dân ở rải rác, mùa lũ đi buông câu thả lưới, khi hết lũ, ghe không có nơi đậu, nơi cất. Cuộc sống còn biết bao vấn đề phải lo toan.