Tốc độ lún nhanh
Theo số liệu khảo sát của Trung tâm Ðịa tin học - Ðại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh, hiện tượng lún ở TP Hồ Chí Minh đã phát hiện từ năm 2003. Bắt đầu từ những sự cố sụt, lún đất ở huyện Hóc Môn làm ảnh hưởng đến 42 hộ gia đình; vụ sập nhiều hố sâu 2 m với diện tích lớn ảnh hưởng đến bốn ha ở quận 9. Hiện nay, nhiều khu vực đã bị lún trung bình 20 đến 30 cm, đặc biệt có nơi bị lún đến 50 cm do ảnh hưởng của việc thi công xây dựng công trình. Nhiều xã, phường trên địa bàn 14 quận, huyện (các quận 6, 7, 8, 9, 11, 12, Tân Phú, Bình Tân, Gò Vấp, Bình Thạnh, Thủ Ðức và các huyện Bình Chánh, Hóc Môn, Nhà Bè) có tốc độ lún nhanh (7-10 mm/năm); 67 phường, xã thuộc 17 quận, huyện có tốc độ lún khá nhanh (hơn 10 mm/năm). Ðặc biệt, ở một số khu vực thuộc các quận nội thành (6, 8), ngoại thành (Bình Chánh, Hóc Môn, Nhà Bè) và vùng có tốc độ đô thị hóa nhanh (thuộc các quận 2, 7, 9, 12, Tân Phú, Bình Thạnh và Thủ Ðức) có tốc độ lún đáng báo động, ở mức hơn 15 mm/năm.
Giám đốc Trung tâm Ðịa tin học - Ðại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh Lê Văn Trung cho biết, nguyên nhân dẫn đến tình trạng lún thời gian qua có liên quan với tốc độ phát triển đô thị. Quá trình đô thị hóa kéo theo nhiều diện tích mặt đất bị bê-tông hóa, mở rộng san lấp kênh rạch làm lượng nước ngầm sụt giảm, trong khi nhu cầu khai thác nước ngầm lại tăng mạnh là một trong những nguyên nhân gây ra hiện tượng biến dạng mặt đất. Thời điểm nhiều khu vực trên địa bàn thành phố lún nhanh trùng với thời điểm tốc độ phát triển đô thị ở thành phố tăng mạnh.
Một nguyên nhân chủ quan khác dẫn đến vấn nạn ngập lụt đó là yếu kém trong quy hoạch. Theo nhận định của TS Lưu Ðức Cường, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Quy hoạch môi trường đô thị - nông thôn, tốc độ phát triển hệ thống thoát nước của TP Hồ Chí Minh hiện chưa theo kịp tốc độ đô thị hóa và dòng chảy bị lấn chiếm. Quá trình đô thị hóa trong 14 năm trở lại đây của TP Hồ Chí Minh đã làm biến mất 47 con kênh, với tổng diện tích hơn 16 ha, san lấp hơn bảy ha hồ Bình Tiên - một trong những hồ chứa nước quan trọng nhất của khu vực. Cùng với đó, quá trình đô thị hóa cũng làm suy giảm diện tích cây xanh, diện tích thấm bề mặt.
Quy hoạch chưa hợp lý
Phát triển đô thị TP Hồ Chí Minh theo hướng nào, ra hướng biển như hiện nay hay về hướng Tây Bắc (Củ Chi) với gò đồi cao đến nay vẫn đang được bàn bạc. Theo đó, các chuyên gia cũng chỉ ra rằng nguyên nhân gây ngập úng là do 70% đất đô thị của TP Hồ Chí Minh có độ cao dưới 2m so với mực nước biển. Hiện tượng đô thị hóa nhanh và tràn lan trong thời gian gần đây khiến hàng nghìn ha đất chứa nước đã biến mất. Theo TS Lưu Ðức Cường, quá trình đô thị hóa tự phát hoặc đô thị hóa dưới những chính sách sai lầm về vị trí phát triển và cách thức phát triển đã góp phần gây nên ngập lụt. Ðiển hình là sự phát triển mạnh mẽ về phía nam của thành phố trên nền đất yếu và thấp, đồng thời sự phát triển tự phát hai bên bờ sông Sài Gòn về phía thượng lưu đã khiến cho hàng nghìn ha diện tích chứa nước bị biến mất.
Theo Ban chỉ đạo thực hiện kế hoạch hành động ứng phó với biến đổi khí hậu TP Hồ Chí Minh, giai đoạn 2011-2015, thành phố sẽ thực hiện 30 dự án ứng phó với biến đổi khí hậu nhằm đối phó với kịch bản nước biển dâng 75 cm (khi đó diện tích bị ngập của thành phố là 204 km2, ảnh hưởng trực tiếp đến 154/322 phường, xã). Bốn lĩnh vực được ưu tiên đầu tư là tài nguyên nước, năng lượng, quản lý chất thải và quản lý tài nguyên đất. Tổng kinh phí cho các dự án này khoảng hơn 4.000 tỷ đồng. Nguyên nhân ngập do biến đổi khí hậu và mực nước biển dâng cao chưa có biểu hiện rõ nhưng theo các chuyên gia, trong tương lai, các dự án đã và đang thực hiện việc chống ngập hiện nay có thể sẽ nhanh chóng lạc hậu khi mực nước biển dâng. Các giải pháp kiểm soát ngập truyền thống dựa trên dự án sẽ kém tác dụng và cần bổ sung bằng các giải pháp mềm dẻo và bền vững hơn.
Theo TS Nguyễn Trọng Hòa, Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển TP Hồ Chí Minh, từ trước đến nay, thành phố xây dựng được khá nhiều đồ án quy hoạch tốt nhưng chưa quan tâm đúng mức đến việc quản lý thực hiện triển khai quy hoạch nên kết quả thu được trên thực tế nhiều khi chưa như mong muốn, do đó cần ưu tiên trong việc nghiên cứu và tích hợp đầy đủ các dự báo về biến đổi khí hậu vào đồ án quy hoạch chung xây dựng TP Hồ Chí Minh.
Trong khi đó, GS, TS Lê Hồng Kế, Viện trưởng Viện Nghiên cứu môi trường và quy hoạch phát triển bền vững, cho rằng thành phố cần nghiên cứu thiết kế xây dựng đê bao ven biển, nâng cốt đỏ cục bộ theo quy hoạch chung của thành phố lên 10 - 20 cm so với mức tiêu chuẩn cho phép, đồng thời khoanh vùng nhằm đánh giá và xác định chính xác vùng trũng để tạo nên các hồ chứa phù hợp.
Các chuyên gia cũng cho rằng, TP Hồ Chí Minh cần xem xét lại cách tiếp cận trong quy hoạch và quản lý đô thị tại thành phố, từ quy hoạch tổng thể cho đến quy hoạch chi tiết từng khu đô thị để có những biện pháp ứng phó với ngập lụt đô thị cũng như thích ứng với biến đổi khí hậu. Một chiến lược kiểm soát ngập lý tưởng là một tổng thể cân bằng giữa các hướng gồm bảo vệ - thích nghi - rút lui và quy hoạch đô thị hợp lý đóng vai trò quyết định đối với kiểm soát ngập bền vững trong điều kiện biến đổi khí hậu.
