Sau khi chủ trương xã hội hóa sân khấu được đề xuất, từ năm 2015, năm đơn vị nghệ thuật biểu diễn thuộc quản lý của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (Bộ VH, TT và DL) được chọn thí điểm chuyển đổi mô hình đơn vị sự nghiệp có thu sang tự hạch toán toàn bộ, tự chủ kinh phí gồm: Nhà hát Ca múa nhạc Việt Nam, Nhà hát Múa rối Việt Nam, Nhà hát Tuổi trẻ, Liên đoàn Xiếc Việt Nam, Nhà hát Nghệ thuật đương đại Việt Nam.
Theo cơ quan chủ quản, quy trình xã hội hóa các đơn vị công lập sẽ được tiến hành với các bước: Mỗi năm các nhà hát sẽ bị cắt 30% kinh phí (tuy nhiên số kinh phí này sẽ dùng để đặt hàng tác phẩm theo yêu cầu tuyên truyền), đến năm 2018 về cơ bản sẽ xã hội hóa hoàn toàn các đơn vị kịch nói, đến năm 2020, không còn đơn vị nghệ thuật nào được hưởng kinh phí từ ngân sách nhà nước.
Không thể phủ nhận mặt tích cực của cơ chế tự chủ trong việc kích thích sự năng động của mỗi nghệ sĩ, diễn viên, cũng như đòi hỏi các đơn vị phải tăng cường và nâng cao chất lượng các hoạt động biểu diễn, tìm nguồn thu để duy trì hoạt động. Tuy nhiên, việc chuyển đổi hình thức hoạt động từ bao cấp sang tự chủ về tài chính là bài toán khó với nhiều đơn vị nghệ thuật biểu diễn. Song, có thể thấy từ năm 2016, khi chính thức có chủ trương, lãnh đạo một số đơn vị nghệ thuật tỏ ra khá bình tĩnh như NSND Thúy Mùi (khi đó là Giám đốc Nhà hát Chèo Hà Nội) hay nghệ sĩ Trương Nhuận (năm 2016 là Giám đốc Nhà hát Tuổi trẻ)... Lường trước được tiến trình tất yếu, lãnh đạo các nhà hát đã hướng dẫn, từng bước điều chỉnh nền nếp hoạt động để đơn vị chủ động hơn, tập huấn trước cho anh chị em cùng chung trách nhiệm đối với việc tìm kiếm nguồn tài trợ, hợp đồng biểu diễn.
Nhà hát Chèo Hà Nội đã tìm được "đầu ra" là các trường học với những tác phẩm được đầu tư dàn dựng riêng cho học sinh qua bài học nhẹ nhàng mà giàu tính nghệ thuật. Nhà hát Tuổi trẻ mỗi năm được yêu cầu dàn dựng năm tác phẩm, nhưng đơn vị thường vượt mức kế hoạch 4 đến 5 lần nhờ huy động được nguồn xã hội hóa từ các doanh nghiệp và từ chính các nghệ sĩ... Nhà hát Cải lương Việt Nam cũng tìm nguồn xã hội hóa để đầu tư cho các vở diễn lớn, mang tính tuyên truyền cao như Mai Hắc Ðế, Chuyện tình Khau Vai, Hừng Ðông, Thầy Ba Ðợi... Ngoài việc huy động nguồn vốn để dựng vở, Nhà hát Kịch Việt Nam cũng thực hiện được nhiều chuyến đi xa, thậm chí ra nước ngoài biểu diễn... Ðây có thể xem là những thành công bước đầu trong nỗ lực "tự bơi" của các nhà hát trong cơ chế thị trường.
Nhưng với phần lớn lãnh đạo các nhà hát thì năm 2016, ngay khi được thông báo, đều hết sức lo lắng với việc phải tìm nguồn kinh phí để duy trì hoạt động, lo chi trả lương, mà vẫn bảo đảm ra vở mới, bảo đảm chất lượng nghệ thuật cho tác phẩm, duy trì, phát triển thương hiệu của đơn vị. Việc phải tự kiếm đủ số kinh phí vốn vẫn được bao cấp khiến không ít đơn vị lao đao. Thậm chí đã có kiến nghị rằng, xã hội hóa theo quy trình là vội vã, chưa thể thực hiện được trong giai đoạn này.
Cũng dễ hiểu bởi hiện nay, các đơn vị nghệ thuật phải vượt qua rất nhiều trở ngại, như: Sự phát triển của khoa học - công nghệ đã hỗ trợ hoạt động nghệ thuật và đem tới nhiều "món ăn tinh thần", chương trình giải trí hiện đại, thuận lợi, tiện ích và lấy mất thị phần khán giả của sân khấu; dẫn đến tình trạng không ít người tài giỏi, có khả năng không còn coi sân khấu là mục tiêu phấn đấu mà chuyển sang ngành nghề khác (thí dụ: nhiều tác giả kịch bản sân khấu giờ chuyển sang viết kịch bản phim truyền hình; diễn viên sân khấu lo đi làm quảng cáo, đóng phim...). Các vở diễn vì vậy phần nào cũng mất dần sức hấp dẫn đối với xã hội; nhiều nghệ sĩ trẻ đủ điều kiện thanh sắc, tài năng cũng không đầu quân, không cống hiến hết mình cho sân khấu...
NSND Anh Tú lo lắng nếu cắt giảm hoàn toàn kinh phí hoạt động thì 12 đơn vị sân khấu công lập thuộc Bộ VH, TT và DL - vốn là tài sản quốc gia có thể sẽ "chết", trong khi rất nhiều tinh hoa của nghệ thuật dân tộc truyền thống đã được tích tụ tại đó. Vì vậy, cần có sự minh định trong tư duy của các nhà quản lý văn hóa bởi bài học về câu chuyện cổ phần hóa Hãng phim truyện Việt Nam vẫn còn nhức nhối trong nhiều nghệ sĩ. Ðặc biệt, với các đơn vị sân khấu kịch hát như Nhà hát Chèo Việt Nam, Nhà hát Tuồng Việt Nam... quyết định tiến tới tự chủ, xã hội hóa khiến nhiều người e ngại! Nhiều ý kiến cho rằng, trước tình trạng sân khấu truyền thống ngày càng vắng khách hiện nay nếu quyết tâm thực hiện đúng quy trình, mà thiếu một kế hoạch chuẩn bị thật sự bài bản sẽ có nguy cơ xóa sổ những thương hiệu nghệ thuật này, làm mất đi sự độc đáo, đặc sắc của văn hóa Việt trong nghệ thuật biểu diễn. Tuy nhiên, phần lớn nghệ sĩ vẫn thừa nhận, chủ trương xã hội hóa nghệ thuật, trong đó có sân khấu, là xu hướng tất yếu mà họ sẽ phải thực hiện. Chỉ có điều không thể biến xã hội hóa thành tư nhân hóa, mà xã hội hóa phải là huy động từ nhiều nguồn lực xã hội để phát triển hình thức nghệ thuật này.
Phát biểu trong một hội thảo về xã hội hóa sân khấu, NSND Lê Tiến Thọ, Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam chia sẻ: Muốn thành công, các nhà hát phải xây dựng những bước đi riêng, có các giải pháp cụ thể. Ông cũng đề xuất nên thành lập nhiều loại hình quỹ phát triển nghệ thuật sân khấu được huy động từ cộng đồng để đầu tư trở lại cho tác phẩm. Càng nhiều tác phẩm hay thì khán giả càng ủng hộ quỹ và càng kích thích nghệ sĩ sáng tạo. Ông Nguyễn Thế Vinh, nguyên Giám đốc Nhà hát Kịch Việt Nam cho rằng, xã hội hóa là con đường cần thiết để phát triển sân khấu, "Nhưng muốn xã hội hóa, muốn hợp tác với các doanh nghiệp lớn, càng phải có tác phẩm nghệ thuật có chất lượng, vì không đơn vị nào hợp tác với những sản phẩm không có uy tín".
NSND Anh Tú khẳng định cần có sự bình tĩnh, nghiên cứu cẩn trọng vì hiện nay, các đơn vị đều đang trong quy trình chung của tất cả các đơn vị sự nghiệp là cắt giảm chi tiêu công, tinh giản biên chế, sáp nhập các bộ phận có chức năng tương đương... Những việc này đã và đang rất khó khăn bởi đối tượng là những con người cụ thể, lại là những nghệ sĩ vốn nhạy cảm. NSND Thúy Mùi từng thành công trong quá trình huy động nguồn vốn xã hội hóa tự tin khẳng định: Ðừng quá lo ngại với việc xã hội hóa vì không ít các doanh nghiệp sẵn sàng tài trợ, nếu thật sự đơn vị không còn được cấp kinh phí... Tuy nhiên, các cấp quản lý cũng cần để đơn vị được tự chủ hoàn toàn đối với việc thu chi, vấn đề nhân sự, và việc khai thác kịch bản...
Dù vậy, việc tiến hành xã hội hóa, cắt giảm kinh phí của các đơn vị nghệ thuật biểu diễn vẫn được nhiều người ví như "một cú phanh gấp" với nhiều lo âu, nhất là khi cơ quan chủ quản, quản lý chưa đưa ra được một mô hình cụ thể nào, mà cơ bản vẫn phụ thuộc vào sự "sáng tạo, năng động" tìm cách thích ứng của các đơn vị, nhà hát. Một số nước trên thế giới có những quy chế rất đầy đủ và toàn diện, trên cơ sở bối cảnh kinh tế, xã hội đã phát triển. Ở Việt Nam, nếu vội vã thực hiện khi các đơn vị đang duy trì con số người lao động lớn, cồng kềnh và chưa có lộ trình, bước đi cụ thể, rõ ràng thì sẽ rất khó khăn cho các lãnh đạo và anh chị em nghệ sĩ cũng như bảo đảm sự phát triển bền vững.
Ðáng chú ý, có ý kiến cho rằng không nên hiểu một cách đơn giản là cắt giảm kinh phí, mà đối với một số đơn vị, một số chương trình, còn cần sự đầu tư lớn hơn để đạt hiệu quả tốt. Ðặc biệt, cần xây dựng cơ chế đặc thù để có thể huy động sự hỗ trợ tài chính từ các doanh nhân, doanh nghiệp. Và cần lý giải tại sao các doanh nghiệp Việt Nam ít tài trợ cho văn hóa, nghệ thuật nói chung, sân khấu nói riêng?
Hiện nay, các doanh nghiệp tài trợ cho hoạt động văn hóa, nghệ thuật dường như chưa được hưởng bất kỳ sự ưu đãi nào về chính sách thuế. Bên cạnh đó, công chúng còn khá thận trọng trước các hình thức quảng bá thương hiệu, kể cả khi các thương hiệu này đầu tư tài trợ cho nghệ thuật. Vì lý do đó, khi tham gia tài trợ hoạt động nghệ thuật nói chung, sân khấu nói riêng, hầu hết các doanh nghiệp đều phải "né", tránh nói tới mục đích gia tăng độ nhận diện thương hiệu, chưa kể nếu không cẩn thận còn dễ bị phản tác dụng khi quảng bá tên tuổi. Như vậy, để thực hiện hiệu quả quá trình xã hội hóa, thu hút đầu tư của cộng đồng vào các hoạt động nghệ thuật cần hình thành cơ chế pháp lý cũng như sự tiếp nhận cởi mở hơn từ phía công chúng. Cần có sự liên kết chặt chẽ giữa các ngành, đặc biệt là sân khấu với du lịch để giới thiệu sản phẩm văn hóa đặc thù, đồng thời tạo thêm đầu ra cho các vở diễn, các chương trình phù hợp, làm phong phú thêm "món ăn" văn hóa cho du khách tới Việt Nam.
Sân khấu là lĩnh vực văn hóa đặc thù, đòi hỏi có cơ chế hoạt động riêng biệt để sân khấu vừa lưu giữ, quảng bá các yếu tố của nghệ thuật dân tộc truyền thống, vừa sáng tạo các giá trị mới phù hợp với nhu cầu của công chúng hiện đại. Do đó, cần có sự thay đổi mạnh mẽ, quyết liệt để lĩnh vực đặc biệt này có điều kiện phát triển đáp ứng đòi hỏi của xã hội, cũng như kỳ vọng của công chúng, không còn lệ thuộc vào "bầu sữa bao cấp". Ðể sân khấu thật sự mang lại lợi ích thiết thực về mọi mặt, cũng như giúp nghệ sĩ yên tâm lao động sáng tạo, cống hiến.
Bài 1: Sân khấu kịch nói đang "ngủ đông"? -
Bài 2: Cần sinh khí mới cho sân khấu kịch nói
----------------------------------
(★) Xem Báo Nhân Dân từ số ra ngày 10-7-2018.
