Chậm chuyển giao doanh nghiệp về SCIC

“Nút thắt” xung đột lợi ích

Theo báo cáo của SCIC, lũy kế trong hơn 10 năm hoạt động, đơn vị này đã tiếp nhận quyền đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước tại hơn 1.000 DN với tổng giá trị vốn hơn 9.900 tỷ đồng. Tuy nhiên, quá trình này đang có xu hướng chậm dần qua các năm, nhất là từ năm 2009 đến nay. Cụ thể, nếu năm 2006, SCIC tiếp nhận 222 DN, năm 2007 tiếp nhận 622 DN thì đến năm 2009 chỉ có 17 DN, năm 2015 là 12 DN và năm 2016 là 22 DN. Hiện còn ít nhất 234 DN thuộc diện phải chuyển giao vẫn “mắc kẹt” tại các bộ và địa phương. Điều đáng nói, dù luật quy định việc bắt buộc phải chuyển giao về SCIC và SCIC đã làm việc với từng đơn vị để tìm kiếm sự thống nhất, nhưng chỉ đạt được thỏa thuận bước đầu tại 61 DN. 173 DN còn lại với tổng vốn điều lệ lên đến hơn 107 nghìn tỷ đồng (gấp gần 11 lần số vốn SCIC đã tiếp nhận) thì chưa một bộ hay địa phương nào chấp thuận đồng ý.

Lý do về sự chậm chễ này thường được viện dẫn do vướng mắc về cơ chế, chính sách hoặc tồn tại sự chồng chéo, mâu thuẫn giữa các văn bản pháp lý. Thí dụ, về trường hợp của Tổng Công ty Thép Việt Nam (VNSTEEL), đại diện Ban Đổi mới Phát triển DN (Bộ Công thương) lý giải: VNSTEEL đã thực hiện cổ phần hóa từ năm 2008, nhưng đến nay chưa thể quyết toán vì các đơn vị thành viên có nhiều đất đai, tài sản dẫn đến gặp vướng mắc trong xử lý tài chính. Bên cạnh đó, cơ chế xử lý Dự án gang thép Thái Nguyên giai đoạn 2 thua lỗ kéo dài vẫn phải chờ ý kiến chỉ đạo của Chính phủ. Vì vậy, thủ tục chuyển giao VNSTEEL về SCIC chưa thể hoàn thành. Đại diện Bộ Giao thông vận tải đưa ra một ý kiến khác: Một vài DN đang hoạt động tốt dưới sự quản lý trực tiếp của các bộ, địa phương cho nên “ngại” chuyển về SCIC. Ngoài ra, khi SCIC tiếp nhận và thực hiện bán vốn nhà nước tại DN thì liệu có đủ năng lực để đầu tư trở lại theo đúng định hướng phát triển chung của từng ngành và địa phương hay không? Nên chăng, cần xem xét lại việc “ép buộc” tất cả các DN phải chuyển giao về SCIC.

Về vấn đề này, TS Nguyễn Đình Cung, Viện trưởng Nghiên cứu và Quản lý kinh tế T.Ư - CIEM (Bộ Kế hoạch và Đầu tư) cho rằng: Khi nào còn tồn tại cơ chế đơn vị nhà nước vừa quản lý DN, lại vừa làm luật và chính sách thì không đời nào DN muốn chuyển giao. Chúng ta cần tách bạch rõ những vấn đề này để xóa bỏ sự “thân hữu”, “lợi ích nhóm”. Tình trạng như hiện nay có thể lợi cho các bộ và địa phương, lợi cho một số DN nhưng bất lợi cho nền kinh tế nói chung. Có thể nói, xung đột lợi ích chính là nút thắt trong vấn đề này và tình trạng chậm chuyển giao có nguyên nhân không nhỏ do sự giằng xé lợi ích giữa các bên.

Cần chế tài xử lý

Cũng theo TS Nguyễn Đình Cung, quá trình chuyển giao quyền chủ sở hữu vốn nhà nước về SCIC, nếu nhìn sâu hơn chính là một cuộc cải cách nhằm chuyển đổi sang kinh tế thị trường, bảo đảm sự trung lập của các chủ thể nhà nước trong môi trường kinh doanh cạnh tranh bình đẳng; đồng thời, giúp việc sử dụng vốn nhà nước chuyên nghiệp và đạt hiệu quả cao hơn. Vì vậy, chậm chuyển giao DN về SCIC là chậm cải cách, chậm tiến bộ. Phó Tổng Giám đốc SCIC Nguyễn Hồng Hiển chia sẻ: Lo lắng của DN về việc giảm hiệu quả hoạt động khi về với SCIC là không cần thiết vì theo thống kê, hầu hết các DN do SCIC tiếp nhận, sau tái cơ cấu đều có kết quả kinh doanh tốt. Cụ thể, tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu (ROE) bình quân chung của các DN đều đạt 15 đến 17%, riêng giai đoạn 2011-2015 đạt trung bình 18 đến 20%. Đáng chú ý, một số DN có ROE bình quân rất cao như Công ty cổ phần Sữa Việt Nam đạt 37%, Công ty cổ phần Viễn thông FPT đạt 32%,… Bên cạnh đó, SCIC cũng chỉ làm nhiệm vụ thay mặt quyền cổ đông nhà nước tại DN, quản trị vốn với tư cách là một cổ đông. Còn DN vẫn chịu sự điều chỉnh về quản lý chuyên ngành hoặc quản lý trên địa bàn, vẫn nộp thuế cho các địa phương. Cũng theo ông Hiển, chúng ta không nên có tư duy DN thuộc ngành, địa phương nào thì phải thu hồi vốn để đầu tư lại cho ngành và địa phương đó. Phát triển kinh tế là một kế hoạch tổng thể. Lượng tiền SCIC thu hồi sau bán vốn, trừ phần trích lập quỹ đầu tư phát triển sẽ nộp lại toàn bộ vào ngân sách và Nhà nước sẽ dùng số tiền này để đầu tư phù hợp theo quy hoạch phát triển chung của toàn nền kinh tế.

Phó Viện trưởng CIEM Phan Đức Hiếu đánh giá: Với những cơ sở pháp lý như hiện nay, bao gồm hàng loạt nghị định và văn bản đã được Chính phủ ban hành, hướng dẫn về việc chuyển giao DN cho SCIC, đã là đủ để thực hiện việc chuyển giao các DN theo quy định và không cần bổ sung, sửa đổi thêm. Vì vậy, không thể cứ viện dẫn lý do thủ tục pháp lý chưa hoàn thành để trì hoãn quá trình này. Thực tế, không ít bộ, ngành, địa phương vẫn muốn giữ DN tốt để quản lý, chỉ thực hiện chuyển giao những DN hoạt động kém hiệu quả. Muốn giải quyết tình trạng này, quan trọng nhất là phải có chế tài để xử lý các trường hợp cố tình “chây ỳ”. Các bộ, UBND các địa phương cần tập hợp một cách trung thực tất cả các DNNN mà mình đang sở hữu, từ đó xác định rõ danh sách các DN bắt buộc phải chuyển giao. Đồng quan điểm, chuyên gia kinh tế Dương Đăng Huệ cho rằng: Chính phủ đã chỉ đạo nhưng bộ và địa phương không làm, trước hết là vì lợi ích riêng, vì “sân sau”; sau đó là do thiếu cơ chế kỷ luật hành chính, không làm cũng không phải chịu trách nhiệm. Do vậy, Chính phủ cần rà soát lại thực trạng, tìm hiểu rõ các nguyên nhân, từ đó đưa ra nghị quyết yêu cầu các Bộ trưởng, Chủ tịch UBND tỉnh cam kết rõ việc thực hiện, nếu không làm được thì phải chịu trách nhiệm.