Từ hạt gạo đến sản phẩm rượu truyền thống, nhiều cơ sở đã cho thấy khi sản xuất gắn với thị trường, giá trị nông sản và đặc sản địa phương có thêm dư địa để phát triển.
Khi hạt gạo không còn chỉ là nông sản
Tại xã Vĩnh Tường, lợi thế sản xuất lúa đang được các hợp tác xã chuyển hóa thành hướng đi mới, trong đó xây dựng thương hiệu được đặt song hành với nâng cao chất lượng sản phẩm.
Hợp tác xã Nông nghiệp Thạnh Phát là một thí dụ. Thành lập năm 2021 với 22 thành viên, hợp tác xã hiện sản xuất trên diện tích 37ha và tham gia Đề án phát triển bền vững 1 triệu ha lúa chuyên canh chất lượng cao và phát thải thấp ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long.
Thay vì tập trung vào sản lượng, hợp tác xã từng bước thay đổi quy trình canh tác. Phân hữu cơ được sử dụng từ khâu làm đất, rơm rạ được cày vùi, phương pháp tưới ngập khô xen kẽ được áp dụng nhằm giảm chi phí và hướng đến sản xuất bền vững. Nhờ đó, cây lúa phát triển ổn định, lợi nhuận của nông dân tăng khoảng 10-15% so với phương thức sản xuất truyền thống.
Từ vùng nguyên liệu ấy, hợp tác xã xây dựng thương hiệu Gạo sạch Minh Quân và hoàn thiện các tiêu chí tham gia OCOP. Năm 2023, sản phẩm được công nhận OCOP 4 sao.
Theo ông Trịnh Văn Tùng, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp Thạnh Phát, trước khi tham gia OCOP, đầu ra của sản phẩm còn thiếu ổn định. Sau khi được công nhận, việc tiêu thụ thuận lợi hơn, hoạt động của hợp tác xã phát triển và thu hút thêm thành viên.
Câu chuyện này cho thấy, giá trị của OCOP không chỉ nằm ở một tấm giấy chứng nhận. Quan trọng hơn, chương trình tạo động lực để chủ thể nhìn lại toàn bộ chuỗi sản xuất, từ chất lượng nguyên liệu đến bao bì, thương hiệu và thị trường.
Theo ông Mai Hoàng Hiếu, Phó Trưởng phòng Kinh tế xã Vĩnh Tường, địa phương hiện có 7 sản phẩm OCOP, trong đó sản phẩm gạo được xác định là một hướng phát triển chủ lực. Gạo sạch Duy Thủy và Gạo sạch Minh Quân là hai sản phẩm được địa phương tập trung phát triển, với vùng sản xuất theo mô hình VietGAP, bao bì rõ ràng và đầu ra tương đối ổn định.
Hiệu quả kinh tế cũng là một động lực quan trọng. Theo ông Hiếu, lợi nhuận của các hợp tác xã tham gia chương trình tăng 20-30% so với hộ sản xuất bên ngoài; thành viên được hỗ trợ kỹ thuật, vật tư nông nghiệp và bao tiêu đầu ra.
Tuy vậy, hành trình nâng hạng sản phẩm chưa phải lúc nào cũng thuận lợi. Một trong những trở ngại hiện nay là chi phí hoàn thiện hồ sơ và tham gia đánh giá. Chi phí để một sản phẩm ra Hội đồng thẩm định khoảng 70 triệu đồng đối với sản phẩm 3 sao, trong khi địa phương chưa có nguồn kinh phí hỗ trợ trực tiếp cho khâu này.
Vì vậy, cùng với việc duy trì các sản phẩm đã được công nhận, địa phương xác định tiếp tục nâng chất lượng, ổn định vùng nguyên liệu và củng cố đầu ra, tạo nền tảng để những sản phẩm có tiềm năng tiếp tục nâng hạng.
Giữ nghề truyền thống bằng cách làm mới
Nếu câu chuyện của Gạo sạch Minh Quân cho thấy bước chuyển từ sản xuất lúa sang xây dựng thương hiệu, thì hành trình của gia đình bà Võ Thị Phương Trang và ông Lê Quang Anh, chủ cơ sở sản xuất rượu thủ công Út Tây ở xã Tân Bình, lại cho thấy một cách khác để nâng tầm sản phẩm địa phương: giữ cái gốc truyền thống nhưng liên tục cải tiến.
Hơn 20 năm gắn bó với nghề rượu, gia đình bà Trang bắt đầu từ những mẻ rượu thủ công bán tại nhà. Khi nhận thấy nhu cầu của khách hàng ngày càng lớn, gia đình từng bước đầu tư cho sản phẩm bài bản hơn, từ quy trình đến thương hiệu và mẫu mã.
Điểm cốt lõi của Lão Tửu Út Tây là rượu nếp lên men tự nhiên. Sau quá trình lên men, rượu được tách, lắng và lọc để tạo thành phẩm. Khi cần điều chỉnh nồng độ, cơ sở kết hợp thêm một phần rượu chưng cất, nhưng nền tảng vẫn là rượu nếp lên men tự nhiên.
Gia đình cũng dành nhiều thời gian cải tiến nhằm giảm mùi hèm thường gặp ở rượu truyền thống, đồng thời giữ vị ngọt tự nhiên hình thành trong quá trình lên men, không sử dụng mật ong hay thêm đường để tạo vị ngọt.
Một đặc điểm khác là thời gian ngâm ủ. Sản phẩm nhanh nhất cũng cần khoảng 6 tháng trước khi được kiểm tra, hoàn thiện và đóng chai. Với gia đình Út Tây, không thể rút ngắn thời gian bằng mọi giá nếu điều đó ảnh hưởng đến chất lượng.
Từ nền tảng ấy, gia đình tiếp tục phát triển Lão Tửu Đông Trùng Hạ Thảo Út Tây. Sản phẩm kết hợp rượu Lão Tửu với đông trùng hạ thảo, tận dụng hương thơm tự nhiên của nếp và vị ngọt thanh của rượu để tạo nên sản phẩm mới.
Trong khoảng 8 năm, gia đình tích cực tham gia các hội thi, hội thảo và hoạt động xúc tiến thương mại. Những hoạt động này không chỉ giúp quảng bá sản phẩm mà còn mở ra cơ hội học hỏi, kết nối và tiếp cận cách làm mới, nhất là hướng phát triển bền vững, kinh tế xanh và kinh tế nông nghiệp tuần hoàn.
Sau hành trình nhiều năm cải tiến, Lão Tửu Đông Trùng Hạ Thảo Út Tây đạt OCOP 5 sao quốc gia. Với gia đình bà Trang, đây không chỉ là sự ghi nhận cho một sản phẩm mà còn là dấu mốc của quá trình giữ nghề.
Từ hạt nếp đến Lão Tửu, rồi từ Lão Tửu phát triển thành sản phẩm mới, gia đình Út Tây không lựa chọn từ bỏ nghề truyền thống để bắt đầu lại. Họ chọn cách giữ lại cái gốc, đồng thời đổi mới cách làm để giá trị truyền thống có thể bước vào thị trường với một diện mạo mới.
Đó cũng là giá trị mà OCOP đang mở ra cho nhiều chủ thể tại Cần Thơ: biến lợi thế sản xuất và nghề truyền thống thành sản phẩm có thương hiệu, chất lượng và khả năng cạnh tranh tốt hơn. Khi người sản xuất không chỉ quan tâm đến làm ra sản phẩm mà còn chú trọng cách sản phẩm được nhận diện và tiêu thụ, hành trình nâng tầm nông sản địa phương sẽ có thêm nền tảng để đi xa.
