Cần công khai, minh bạch trong kinh doanh xăng, dầu

Từ ngày 16-9, các mặt hàng xăng, dầu trong nước đã được chuyển sang kinh doanh theo cơ chế thị trường. Sau hơn một tháng vận hành, cơ  chế này bước đầu phát huy hiệu quả khi giá xăng, dầu trong nước đã từng bước được điều chỉnh theo giá thế giới (có tăng, có giảm).

Tuy nhiên, do cơ  chế kinh doanh này đang trong giai đoạn chuyển đổi nên giá xăng trong nước tại thời điểm này vẫn chưa được thực hiện theo đúng giá thị trường, khiến cho dư luận vẫn còn nhiều bức xúc.

Thị trường xăng, dầu năm 2008 trải qua những biến động hết sức bất ngờ. Giá dầu thô thế giới leo thang liên tục với đỉnh điểm tăng lên 147 USD/thùng trong tháng 7. Từ đầu năm đến tháng 7, giá các loại xăng, dầu thế giới tăng liên tục, biến động giá từng tháng và thậm chí có ngày tăng tới  10 USD/thùng. Trong tháng 2 và tháng 7, khi mức tăng vượt quá ngân sách, Nhà nước buộc phải điều chỉnh giá bán lẻ xăng, dầu trong nước. Ðợt điều chỉnh ngày 25-2, giá xăng tăng 11,5%, dầu đi-ê-den tăng 36,3%, dầu hỏa tăng 36,3% và dầu ma-dút tăng 11,5%. Ngày 21-7, giá xăng được điều chỉnh tăng 4.500 đồng/lít, dầu đi-ê-den tăng 2.000 đồng/lít, dầu hỏa tăng 6.100 đồng/lít và ma-dút từ 9.500 đồng/lít tăng lên 13.000 đồng/lít (tăng 3.500 đồng).

Sau đợt tăng giá đỉnh điểm ngày 21-7, thị trường xăng, dầu thế giới  bắt đầu đảo chiều, giá giảm liên tiếp. Trước diễn biến thị trường thế giới, các doanh nghiệp kinh doanh xăng, dầu đầu mối đã quyết định giảm giá bán lẻ trong nước. Trong đó, mặt hàng xăng đã năm lần giảm giá với giá tổng mức giảm là 3.500 đồng/lít, dầu đi-ê-den ba lần giảm giá với tổng mức giảm 1.500 đồng/lít...

Thực hiện Nghị định 55/2007/NÐ-CP của Chính phủ về kinh doanh xăng, dầu, năm 2007 các mặt hàng xăng, dầu hỏa, ma-dút đã chính thức được áp dụng cơ chế thị trường. Tuy nhiên, do diễn biến phức tạp của thị trường xăng, dầu thế giới trong bảy tháng đầu năm, cho nên các mặt hàng xăng, dầu vẫn chưa thật sự được điều hành theo cơ chế thị trường.

Ðể bảo đảm mục tiêu bình ổn giá và bảo đảm an ninh năng lượng, từ tháng 7 trở về trước giá xăng, dầu vẫn do Nhà nước điều hành, việc tăng, giảm giá từng thời điểm đều do Nhà nước quyết định. Số lỗ trong kinh doanh xăng của các DN được Nhà nước cấp tạm ứng và DN có trách nhiệm hoàn trả. Còn số lỗ kinh doanh dầu, DN được Nhà nước bù lỗ. Ðến thời điểm ngày 16-9 khi Bộ Tài chính quyết định chuyển mặt hàng dầu đi-ê-den sang kinh doanh theo  cơ chế thị trường thì việc bù lỗ của Nhà nước mới chấm dứt.

Theo Phó Cục trưởng Tài chính DN (Bộ Tài chính) Ðặng Quyết Tiến, trước thời điểm kinh doanh theo giá thị trường (đối với xăng, dầu hỏa, ma-dút là ngày 21-7, đối với dầu đi-ê-den là ngày 16-9), các DN kinh doanh xăng, dầu đầu mối do phải bán theo giá quy định của Nhà nước nên đều bị lỗ, đồng nghĩa với việc bị mất vốn, giảm vốn.

Ðặc biệt, bảy tháng đầu năm, giá xăng, dầu thế giới tăng nhanh, với mức cao, các DN càng bị lỗ nặng, rất khó khăn về vốn cho kinh doanh và dự trữ lưu thông. Theo Bộ Tài chính, năm 2007, số lỗ kinh doanh dầu của các đơn vị xăng, dầu đầu mối là 12 nghìn tỷ đồng, bảy tháng đầu năm 2008 số lỗ này từ 16 đến 18 nghìn tỷ đồng, chưa kể số dầu tồn kho khi tiêu thụ theo giá hiện tại bị lỗ thuộc trách nhiệm cấp bù của Nhà nước.

Ðể gỡ khó khăn cho DN đầu mối kinh doanh xăng, dầu, Nhà nước có chính sách ứng trước số tiền tương ứng số lỗ kinh doanh xăng của DN trước ngày 21-7-2008, không tính lãi để DN làm vốn kinh doanh và DN có nghĩa vụ hoàn trả Nhà nước số tiền này. Ðể có nguồn hoàn trả, theo tính toán của các cơ quan chức năng liên quan, Nhà nước cho phép DN được trích từ lợi nhuận trước thuế 1.000 đồng/lít xăng từ tháng 10-2008, trong thời gian tám tháng, sau đó nếu không đủ, DN phải lấy nguồn vốn hợp pháp khác để hoàn trả.

Như vậy, giá bán lẻ xăng hiện nay trong điều kiện chưa tăng thuế nhập khẩu, căn cứ ngoài giá vốn nhập khẩu bình quân, phí lưu thông và lợi nhuận DN hợp lý, còn có nội dung thu bù đắp số lỗ kinh doanh xăng của cơ chế cũ. Thí dụ như với mỗi lít xăng A92, trong mức giá 15.500 đồng/lít hiện nay thì DN phải trích 1.000 đồng/lít để hoàn trả Nhà nước số tiền đã tạm ứng, như vậy trên thực tế DN chỉ được hưởng mức giá bán là 14.500 đồng/lít (tương đương với mức giá xăng trước khi tăng giá ngày 21-7 lên 19.000 đồng/lít).

Theo tính toán, phải đến tháng 5-2009, DN mới dừng việc trích 1.000 đồng/lít xăng. Bên cạnh đó, từ tháng 8 đến nay, khi giá xăng, dầu thế giới liên tục giảm, Nhà nước vẫn chưa tăng thuế nhập khẩu xăng, dầu nhằm tạo điều kiện cho DN có thể giảm giá, bảo đảm tốt nhất quyền lợi người tiêu dùng.

Phó Cục trưởng Ðặng Quyết Tiến cho biết, sau tám tháng kể từ tháng 10-2008, DN mới có thể lành mạnh hóa tài chính, hoạt động thật sự theo cơ chế thị trường về điều hành giá, tự chủ tài chính, cạnh tranh trên thị trường... Việc trích bù lỗ là cần thiết, vì nhiều năm nay hoạt động theo cơ chế Nhà nước quy định giá bán lẻ xăng, DN không có lãi hoặc lỗ lớn, nên không có nguồn vốn để cải tạo, duy tu, nâng cấp, mở rộng hệ thống cơ sở vật chất - kỹ thuật, hiện đại hóa trang, thiết bị...

Ðiều này hết sức quan trọng để DN hoạt động an toàn, giảm chi phí, nâng cao hiệu quả, bảo đảm quyền lợi người lao động. Ðồng thời, việc bảo toàn vốn của DN nhà nước cũng là bảo toàn vốn của nhân dân, bảo đảm hài hòa lợi ích người tiêu dùng, DN và Nhà nước. Với quan điểm như vậy, việc kinh doanh xăng theo sát giá thị trường cần có độ trễ về thời gian để xử lý các tồn tại về tài chính giữa Nhà nước và DN, phấn đấu đến giữa năm 2009 giải quyết xong mọi vướng mắc.

Ðể kinh doanh xăng, dầu theo cơ chế thị trường phát huy hiệu quả, việc giải quyết dứt điểm những tồn tại, vướng mắc về tài chính giữa Nhà nước và DN trong quá trình chuyển đổi là cần thiết và có thể chấp nhận được. Tuy nhiên, trong cơ chế mới sự minh bạch công khai trong kinh doanh xăng, dầu là điều đáng quan tâm, không chỉ giúp DN chủ động trong kinh doanh, mà còn tránh được những nghi vấn không đáng có của xã hội.

Ðã đến lúc cơ quan quản lý nhà nước cần công khai cách tính giá bán xăng, dầu, trong đó nêu cụ thể các yếu tố tính giá thành của DN. Ðây chính là cơ sở để cả Nhà nước và người dân có thể giám sát chặt chẽ cơ chế này cũng như bảo đảm hài hòa quyền lợi của Nhà nước, DN và người tiêu dùng.

PHAN HÙNG và MẠNH THUẦN