Ðó là bốn đặc trưng cơ bản của một xã hội học tập Việt Nam hiện đại làm tư tưởng chỉ đạo cho một cuộc cải cách giáo dục cơ bản, toàn diện, có hệ thống, tạo cơ hội trăm năm có một cho giáo dục phát triển nhảy vọt ngang tầm thời đại.
Ai cũng được học hành
Ðể cho ai cũng được học hành, nền giáo dục khép kín của 24 triệu học sinh, sinh viên trong nhà trường hiện nay cần được cải cách thành giáo dục mở, mở ra thực tiễn lao động sản xuất toàn xã hội cho ai cũng có học, có nghề, có cơm ăn áo mặc, cuộc sống hạnh phúc.
Ðối tượng đông đảo nhất của giáo dục ngoài nhà trường tập trung là nông dân. Ðất nước đi lên từ nông nghiệp, xã hội học tập xây dựng từ nông thôn. Nông dân - đội quân chủ lực đã từng chiến thắng đế quốc xâm lược - giờ đây cũng là đội quân chủ lực chiến thắng lạc hậu nghèo nàn, xây dựng xã hội học tập từ cơ sở.
Công cụ thiết yếu có khả năng giải quyết đến nơi đến chốn việc học của nông dân là "Trung tâm học tập cộng đồng xã" - một mô hình liên kết hài hòa khuyến nông - khuyến lâm - khuyến ngư - khuyến học, thực hiện chức năng "Trung học kỹ thuật cộng đồng" vừa chuyển giao tiến bộ kỹ thuật, vừa phổ cập trung học cho nông dân, thực hiện chức năng "Trung tâm tiếp nhận tổ chức giáo dục từ xa" phục vụ cho mọi người vừa làm, vừa học, không phải chi phí quá nhiều. Phấn đấu trong một thời gian ngắn nhất mỗi xã đều có trường trung học cho trẻ em và Trung tâm học tập cộng đồng cho người lớn...
Muốn cho cả nước trở thành một xã hội học tập, trước hết, mỗi xã thi đua phấn đấu thành "một cộng đồng học tập" hay là "xã hiếu học tiên tiến ba tốt": Phổ cập giáo dục tốt, trình độ cao nhất ở địa phương; phổ cập và cải tiến nghề nghiệp tốt như nắm bắt tiến bộ kỹ thuật, chuyển dịch mạnh cơ cấu cây trồng, vật nuôi, làm giàu cho bản thân và cộng đồng; có tổ chức và điều kiện khuyến học - khuyến tài tốt như trường trung học, trung tâm học tập cộng đồng, hội khuyến học, gia đình hiếu học, dòng họ khuyến học, cộng đồng hiếu học tiên tiến ba tốt...
Học hành sáng tạo suốt đời
Xã hội học tập đòi hỏi phải cải cách giáo dục "khoa cử, khép kín, dạy một lần cho cả đời người học" hiện nay thành "giáo dục mở thường xuyên cho mọi người học suốt đời".
Khi khoa học - kỹ thuật thay đổi chậm chạp, đào tạo ban đầu có thể cung cấp vốn cơ bản đủ cho con người có thể sử dụng suốt cuộc đời. Ngày nay, bất cứ trình độ, hình thức giáo dục nào, kể cả đại học cũng không thể xem như tận cùng hay kết thúc. Chỉ có giáo dục thường xuyên mới phù hợp với thời đại tri thức đổi mới liên tục và nhanh chóng; cập nhật và nâng cao kiến thức, nâng cao trình độ lành nghề, cung cấp điều kiện học sau nhà trường, đáp ứng lòng khát khao tự học vượt qua chính mình, chuyển dịch theo những đòi hỏi của cuộc sống nghề nghiệp vừa làm, vừa học.
Cho nên đào tạo ban đầu phải kết hợp với đào tạo thường xuyên, với nghiên cứu và sản xuất, kết hợp dạy với tự học, đào tạo với tự đào tạo. Một mặt, đào tạo ban đầu phải dạy cách học, cách làm, cách sống, nhằm mục tiêu tạo ra các năng lực cần thiết cho việc học suốt đời, mặt khác, không thể nào đóng khung trong hình thức học tập trung cổ điển mà phải tận dụng công nghệ thông tin mở rộng các hình thức học từ xa, học trên mạng... Người được học ban đầu phải có khả năng học suốt đời. Người đã vào đời hoạt động có thể có cơ hội được đào tạo lại.
Nhà trường "lấy người học cùng với việc học suốt đời làm gốc", "vì năng lực tự học sáng tạo suốt đời của người học" nhằm mục tiêu phát huy nội lực tự học giúp người học tự trang bị cho mình những gì cần thiết cho việc học suốt đời. Ðó là: Ba khối hiểu biết: đạo đức - nhân văn, khoa học - công nghệ, kinh tế - xã hội; Năm kỹ năng cá nhân: kỹ năng học, kỹ năng làm, kỹ năng ngoại ngữ, kỹ năng máy tính, kỹ năng sống; Ba năng lực cơ bản: năng lực tư duy, năng lực tự học - tự nghiên cứu, năng lực hợp tác - phát triển - giải quyết vấn đề.
Công nông trí thức hóa
Xây dựng xã hội học tập thực chất là thực hiện quá trình trí thức hóa công nhân và nhân dân lao động; sớm phổ cập bậc trung học, mở rộng đào tạo nghề sau trung học, thống nhất đào tạo công nông với đào tạo đại học, tạo nên mặt bằng dân trí sau trung học.
Cần khuyến khích và đón đầu xu thế sớm phổ cập trung học. Năm 2010, các thành phố, phần lớn các tỉnh đồng bằng và cả một số tỉnh miền núi như Tuyên Quang hoàn thành phổ cập bậc trung học. Giáo dục phổ thông trở thành giáo dục cơ sở phổ cập. Giáo dục đại học, ngoài các chức năng đào tạo và nghiên cứu truyền thống, phải bảo đảm chức năng mới là đào tạo nghề sau trung học, từng bước phổ cập giáo dục chuyên nghiệp sau trung học, trí thức hóa công nông.
Cần mở rộng mạng lưới đại học ngắn hạn 1-2 năm có thể tích lũy chứng chỉ thành dài hạn, mạng lưới Trung tâm đào tạo cao đẳng, đại học cộng đồng đến từng tỉnh, thành phố, huyện, quận ở những nơi có yêu cầu và điều kiện, sớm đưa các trường dạy nghề, trung học chuyên nghiệp, trung học kỹ thuật vào hệ thống giáo dục đại học, tạo mọi điều kiện thu hút hầu hết học sinh tốt nghiệp phổ thông vào giáo dục chuyên nghiệp.
Dân tộc thông thái
"Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu". Không thể cam chịu tụt hậu so với các nước trong khu vực về giáo dục - một "lĩnh vực then chốt có khả năng làm chuyển động toàn bộ tình hình kinh tế - xã hội của đất nước" mà nhân dân anh hùng và hiếu học có tiềm năng hùng hậu nhất! Thế nhưng mãi đến năm 2010, ta mới có 200 sinh viên/10.000 dân, thấp hơn số sinh viên trên một vạn dân năm 2000 của nhiều nước bình thường trong khu vực như Philippines, Singapore, Thái-lan.
Ðội ngũ các nhà thông thái có bằng tiến sĩ của nước ta hiện nay lên đến 13.000 - con số tiến sĩ trên số dân cao nhất khu vực, song chất lượng công trình khoa học và bài đăng trên tạp chí khoa học lại vào loại thấp của khu vực. Ðã đến lúc phải tập trung mọi nguồn lực trí tuệ và vật chất cần thiết để cải cách cơ bản và toàn diện giáo dục đại học - bậc học then chốt của nền giáo dục quốc dân, tạo ra bước phát triển nhảy vọt ngang tầm thời đại.
Bước nhảy vọt tất yếu là thực hiện đại học đại chúng, tiến tới đại học phổ cập, tạo nên mặt bằng dân trí sau trung học - vườn ươm nhân tài quốc gia lý tưởng. Cần sớm nâng cao chất lượng đào tạo bồi dưỡng nhân tài, xây dựng đội ngũ các nhà thông thái thực học thực tài, đầy sức sáng tạo của một dân tộc thông thái.
Xã hội học tập hiện đại trên nền dân trí sau trung học là kết quả của quá trình tri thức hóa xã hội chủ nghĩa con người phục vụ trực tiếp quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa - tri thức hóa kinh tế. Khoa học trở thành lực lượng trực tiếp sản xuất ra của cải vật chất. Kinh tế tri thức phát triển. Văn minh công nghệ tiến lên văn minh trí tuệ. Xã hội học tập hiện đại là hiện thực sinh động của năm mục tiêu chiến lược tổng thể của chủ nghĩa xã hội; dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh. Toàn dân đoàn kết thi đua xây dựng xã hội học tập từ cơ sở là con đường độc đáo của dân tộc anh hùng và hiếu học tiến lên chủ nghĩa xã hội sánh vai cùng các cường quốc năm châu.
