Bộ đội học tiếng đồng bào Mông

Những ngày đầu khi mới đến xã Sủng Cháng, huyện Yên Minh, tỉnh Hà Giang, anh Chảo Xuân Sáng, đội trưởng đội Xây dựng cơ sở số 3 và anh em gặp rất nhiều khó khăn trong việc tuyên truyền, vận động nhân dân thực hiện đường lối, chính sách của Ðảng và Nhà nước. Nguyên nhân chủ yếu là do địa bàn đội đến công tác  là nơi sinh sống của đồng bào dân tộc Mông. Trình độ nhận thức và hiểu biết của bà con không đồng đều, trong số đó nhiều người nghe, nói tiếng phổ thông không thành thạo, thậm chí hoàn toàn không biết, nhất là trẻ em và người già.

Ðội được biên chế từ một đến hai nhân viên là người Mông. Số lượng đó quá ít, nên rất thiếu cán bộ mỗi khi xuống cơ sở cần người phiên dịch. Có thời điểm bộ đội phải nhờ đến trưởng bản, người có uy tín cùng đi để phiên dịch. Việc làm đó không thể tiến hành thường xuyên và những nội dung cần truyền đạt không đầy đủ theo yêu cầu.

Từ thực trạng trên, anh em trong đội đã quyết tâm tự học tiếng Mông. Người đi đầu là đội trưởng Chảo Xuân Sáng. Anh người dân tộc Nùng, nhiều năm sống ở vùng núi, lại gần khu vực người Mông định cư nên hiểu khá rõ phong tục, tập quán đồng bào. Do hiểu biết của số đông  dân bản còn hạn chế, vì vậy muốn dân nghe, hiểu, tin và tự giác làm theo,  thì cán bộ cần phải nói chậm, dễ hiểu, dễ nhớ, lời nói sát với ngôn ngữ thường ngày bà con vẫn dùng. Việc làm cũng thế, phải làm đi làm lại...

Ðiều đó đã được Chảo Xuân Sáng kiểm nghiệm qua những lần họp thôn, bản, hoặc trực tiếp hướng dẫn nhân dân cách trồng ngô, trồng lúa. Khi đã biết tiếng thì cán bộ nói đến đâu bà con nghe ra đến đó, thi thoảng họ còn  cười ồ lên, tỏ vẻ tán thành.

Việc tự học tiếng Mông đối với anh Chảo Xuân Sáng vô cùng vất vả. Anh học qua đồng đội, học trong những lần về bản tiếp xúc với người Mông, học cả trong sách báo, qua chương trình phát thanh tiếng Mông. Các anh còn có cách học rất độc đáo là viết những từ mới lên một tờ giấy, hoặc tấm gỗ lớn, rồi đặt sát tường ngay nơi nằm nghỉ để trước khi đi ngủ và sáng thức dậy ôn luyện.

Hiện nay phần lớn các đội sản xuất và đội xây dựng cơ sở của quân khu 2 đều  đóng quân ở vùng sâu, vùng xa, nơi tập trung chủ yếu của đồng bào các dân tộc thiểu số. Nhiệm vụ chính của bộ đội là làm công tác tuyên truyền, giáo dục, vận động, hướng dẫn nhân dân phát triển kinh tế, xóa đói giảm nghèo,ổn định cuộc sống.

Song, có một thực tế, đội ngũ cán bộ, chiến sĩ trong các tổ, đội nhiều người ở đơn vị cơ sở lâu năm vừa chuyển đến, hoặc quê ở vùng xuôi lên công tác. Ðể hiểu cặn kẽ đời sống nhân dân và có điều kiện gần dân, giúp dân, nhất thiết phải biết được tiếng của bà con.

Việc tự học tiếng của đồng bào như anh Chảo Xuân Sáng mặc dù đem lại hiệu quả tốt, song thời gian để nghe nói thành thạo cũng rất lâu và cũng không phải ai cũng tự học được. Vì vậy, những năm qua quân khu đã mở các lớp dạy và học tiếng Mông cho cán bộ, chiến sĩ ở các đoàn kinh tế, các nông trường và những đội xây dựng cơ sở, tổ công tác thực hiện nhiệm vụ nơi có đồng bào Mông cư trú.

Thiếu tá Vàng Mý Chờ, trợ lý dân quân huyện Yên Minh, tỉnh Hà Giang đã nhiều lần tham gia lớp học, có lúc anh còn là giáo viên đứng lớp. Ðảm nhiệm chức vụ trợ giáo không khác gì một người giáo viên, nghĩa là phải hiểu biết phong tục tập quán, hiểu tường tận và chuẩn xác ngôn ngữ, trong bất kỳ câu văn nào cũng không cho phép sai, dù chỉ một từ, vì tiếng và chữ viết của người Mông rất đa nghĩa.

Ðể thực hiện tốt vai trò trợ giáo trước khi lên lớp, Thiếu tá Vàng Mý Chờ chuẩn bị rất kỹ, như sưu tầm tài liệu liên quan nội dung học; giúp giáo viên dịch bài biết lồng ghép câu từ trong từng ngữ cảnh để truyền đạt, và giúp người học thấy được sự phong phú trong ngôn ngữ vùng cao.

Hầu hết các học viên sau khi tham gia lớp học đã vận dụng tốt việc nghe, nói vào công tác tuyên truyền, vận động nhân dân. Khi các tổ, nhóm xuống cơ sở, hoặc tiếp xúc với bà con không nhất thiết phải cử người phiên dịch như trước. Qua đó cho thấy phương châm cùng ăn, cùng ở, cùng làm và cùng nói tiếng của đồng bào đã phát huy tác dụng.

Biết nói tiếng và cùng nói tiếng của đồng bào sẽ góp phần tạo dựng niềm tin, xóa đi khoảng cách giữa người miền xuôi và miền ngược. Khi tiếng Mông đã trở thành ngôn ngữ thường dùng của cán bộ, chiến sĩ các tổ, đội công tác thì sẽ không chỉ đơn giản là người Mông nói cho người Mông nghe, mà tất cả cán bộ, chiến sĩ đều trở thành tuyên truyền viên tích cực trong công tác vận động quần chúng.

Biết được tiếng của đồng bào là con đường ngắn nhất để đến với dân. Ðiều này đã được khẳng định qua sự chuyển biến tích cực về nhận thức và cách làm của người Mông ở xã Chiềng Sơ, huyện Ðiện Biên Ðông, tỉnh Ðiện Biên, nơi có đội Xây dựng cơ sở số 4 đứng chân. Thượng tá, đội trưởng Phan Khắc Thiện sau khi tham gia lớp học tiếng Mông đã  giao tiếp thông thạo với đồng bào, bà con nghe rất dễ hiểu.

Ðồng bào Mông có nền văn hóa khá đa dạng. Ðó là những điệu múa khèn độc đáo, đêm chợ tình thơ mộng, ly kỳ, lễ hội ném pao sinh động, hay tục kéo vợ (còn gọi là Háy pù) mang đậm nét đẹp văn hóa buổi nguyên sơ...

Vì vậy, đối với cán bộ, chiến sĩ, khi công tác ở vùng đồng bào các dân tộc thiểu số cần học tiếng của dân,  để có điều kiện hiểu sâu sắc hơn về vùng đất và con người vùng cao. Ðó là một trong những yếu tố giúp công tác vận động quần chúng thành công.

Bài và ảnh: Hoàng Nghiệp (Phú Thọ)