Bệnh tiểu đường và ý thức của mỗi người

Mới có gần 30% người bệnh hiểu đúng về bệnh

Ông Nguyễn Hữu Quỹ, 65 tuổi, ở thị trấn Từ Sơn, Bắc Ninh thấy người mệt mỏi, sụt cân nhanh chóng trong vòng vài tuần đến khám tại Bệnh viện Nội tiết Trung ương. Sau một loạt xét nghiệm, ông bàng hoàng khi bác sĩ chẩn đoán ông bị đái tháo đường tuýp 2, có biến chứng tim mạch và đề nghị nhập viện điều trị. Bác sĩ Nguyễn Thu Hiền, Trưởng khoa đái tháo đường chia sẻ: "Khoa chỉ có 46 giường bệnh, nhưng có thời điểm quá tải với gần 100 bệnh nhân. Trước khi đến khám, bệnh nhân ở đây không hề biết mình bị đái tháo đường". Trong đó, nhiều bệnh nhân chuyển từ Bệnh viện Việt Ðức, Bệnh viện Mắt Trung ương... sang Bệnh viện Nội tiết Trung ương để chữa bệnh.    

Theo PGS, TS Tạ Văn Bình, Giám đốc Bệnh viện Nội tiết Trung ương, hiện chỉ có khoảng 30% bệnh nhân hiểu đúng về bệnh đái tháo đường.

Trên thực tế, nhiều người bệnh thường đến bệnh viện rất muộn, 40% người bệnh có biến chứng phải cưa chân. Người bệnh đái tháo đường ở tuýp 1 và 2 hoàn toàn khác nhau về mặt biến chứng. Ðối với bệnh ở tuýp 1 thì khi mắc bệnh đã có đủ các triệu chứng đi tiểu nhiều, khát nước, mệt mỏi và gầy nhiều nhưng có thể sau 10 năm mới có biến chứng. Ðối với bệnh ở tuýp 2 khi được phát hiện bệnh (tức là thử lượng đường trong huyết tương đã trên 7 mmol/L) thì tại thời điểm đó có ít nhất một biến chứng bởi thực tế người bệnh đã mắc bệnh từ 5-15 năm trước.

Các chuyên gia cho rằng, không hẳn khi có sự xuất hiện đường trong nước tiểu của người bệnh, sụt cân, mệt mỏi, mất ngủ, mờ mắt, nhiễm trùng da... thì mới được chẩn đoán bệnh đái tháo đường. Bệnh diễn biến tương đối âm thầm, có khi không có biểu hiện gì cho đến khi xuất hiện nhiều biến chứng nguy hiểm và nặng nề.

Tại Bệnh viện Nội tiết Trung ương, gần đây, bệnh viện này cũng tiếp nhận vài trường hợp học sinh tiểu học bị đái tháo đường tuýp 2 do bị béo phì. Theo các bác sĩ, béo phì được xem như là hậu quả của sự mất thăng bằng năng lượng làm cung vượt cầu và hậu quả là rối loạn chuyển hóa lipid máu. Ðây cũng là yếu tố góp phần vào quá trình tăng đề kháng insulin, làm đái tháo đường tuýp 2 phát triển ở lứa tuổi trẻ và vị thành niên. Bệnh béo phì cũng là một trong những nguyên nhân của phần lớn các vấn đề về hô hấp, rối loạn nhịp tim, rối loạn giấc ngủ (hội chứng ngưng thở trong lúc ngủ).

Kết quả nghiên cứu mới nhất của Bệnh viện Nội tiết Trung ương vào cuối năm 2008 cho thấy, tỷ lệ mắc bệnh đái tháo đường ở Việt Nam đang tăng mạnh từ 2,7% dân số (năm 2001) đến nay đã lên tới 5%, với khoảng 4,5 triệu người mắc căn bệnh này. Ðộ tuổi mắc bệnh ngày càng trẻ hóa do béo phì, lười vận động. Trước đây đái tháo đường vẫn xem là căn bệnh của nhà giàu, song ngày nay bệnh này lại xuất hiện ở nhiều đối tượng khác, kể cả người nghèo, người từ vùng nông thôn, miền núi. Việt Nam tuy không bị xếp vào mười nước có tỷ lệ mắc đái tháo đường cao nhưng lại là quốc gia có tốc độ phát triển của bệnh này nhanh. Ước tính đến năm 2025, Việt Nam sẽ có khoảng bảy triệu người mắc căn bệnh này.

Nguy cơ cao với các biến chứng

Tận mắt chứng kiến cảnh người bệnh ở khoa Chăm sóc bàn chân, Bệnh viện Nội tiết Trung ương ngồi trên xe lăn, với băng bó trắng quanh khu bàn chân mới thấy lời cảnh báo từ các nhà nghiên cứu bệnh học thế giới, "bệnh đái tháo đường chính là kẻ giết người thầm lặng của nhân loại" quả đúng. Bệnh nhân tổn thương bàn chân được các thầy thuốc của khoa thiết kế riêng giày dép với chất liệu mềm mại, phù hợp với kích cỡ của bàn chân.

Các tổn thương chân người ở đái tháo đường là hậu quả của nhiều nguyên nhân như: tổn thương đa dây thần kinh, bệnh lý mạch máu, chấn thương, nhiễm trùng và giữ vệ sinh bàn chân kém. Các nguyên nhân này có thể phối hợp cùng lúc hoặc vào những thời điểm khác nhau.

Bác sĩ Nguyễn Mạnh Hà cho biết, người bị đái tháo đường hay bị lạnh, ngứa hoặc tê bì, bứt rứt ở hai bàn chân nên rất thích ngâm chân trong nước ấm, song họ thường không có cảm giác ở bàn chân nên rất dễ bị bỏng và gây ra vết loét. Nguyên nhân gây tổn thương nhiều khi rất đơn giản, do giày dép đi không vừa, do cắt móng chân, giẫm vào những dị vật như kim loại, sỏi đá nhỏ... nhưng tự điều trị ở nhà cho đến khi vết loét trở nên trầm trọng mới đến bệnh viện thì buộc... phải tháo khớp, tháo chi vì đã nhiễm trùng. Tổn thương bàn chân bắt đầu ở những ngón chân, cục chai, dễ tạo ổ loét. Các vết loét khác tự liền nhưng người mắc bệnh đái tháo đường bị loét chân khó liền được do sức đề kháng kém.

Bác sĩ Nguyễn Trần Kiên khuyên, người bệnh đái tháo đường chú ý kiểm tra, chăm sóc bàn chân như một thói quen hằng ngày. Sự biến dạng của móng chân, nấm móng hay móng bị quặp cũng khiến người bệnh phải đến khám tại bệnh viện ngay.

Ngoài ra, theo các bác sĩ Bệnh viện Nội tiết Trung ương, người đái tháo đường dễ bị mắc các bệnh tim mạch gấp hai - bốn lần so với người bình thường. Tỷ lệ người bị đái tháo đường có tăng huyết áp cao gấp đôi so với người bình thường. Biến chứng võng mạc thường xảy ra sau năm năm kể từ khi mắc bệnh đái tháo đường. Sau 15 năm có hơn  50% người bệnh có bệnh võng mạc tăng sinh.

Kiểm soát được bệnh từ điều chỉnh chế độ ăn

Phòng khám của Bệnh viện Nội tiết Trung ương luôn trong tình trạng quá tải bởi số lượng ngày càng đông người bệnh ở các địa phương dồn về bệnh viện chuyên khoa đầu ngành nội tiết này. PGS,TS Tạ Văn Bình, Giám đốc Bệnh viện Nội tiết Trung ương cho rằng: "Ðây là hậu quả của nhiều nguyên nhân trong đó nguyên nhân quan trọng nhất là do chúng ta chưa có hệ thống quản lý bệnh đái tháo đường có hiệu quả và do trình độ hiểu biết về bệnh đái tháo đường và các biến chứng còn nhiều hạn chế của mọi người (bao gồm cả nhân viên y tế)". Trên thực tế, hiện nay, nước ta thiếu trang thiết bị, thiếu cơ sở cũng như bác sĩ chuyên khoa điều trị đái tháo đường. Trong khi đó, để hạn chế những biến chứng của bệnh đái tháo đường, điều quan trọng là chẩn đoán sớm bệnh nhân đái tháo đường ở những đối tượng có yếu tố nguy cơ và phát hiện tiền đái tháo đường để có phương pháp điều trị tích cực.

PGS,TS Tạ Văn Bình cho biết số bệnh nhân đái tháo đường đang tăng, phải chữa suốt đời nhưng chúng ta hoàn toàn có thể dự phòng được. Ðiều trị đái tháo đường phải kết hợp bắt buộc lâu dài nhiều liệu pháp: Dinh dưỡng hợp lý - Tập thể dục đều đặn - Dùng thuốc đúng theo sự hướng dẫn của bác sĩ. Người bệnh phải thay đổi hoàn toàn chế độ ăn uống, giảm ăn chất bột (cơm, phở, bánh mì...) và phải ăn thế vào đó nhiều rau, cải, thịt, kiêng ăn mỡ động vật, kiêng cữ các chất ngọt có đường như chè, nước ngọt, nhiều loại trái cây ngọt. Một số trường hợp bệnh nhân được chẩn đoán ở giai đoạn sớm, chỉ cần điều chỉnh chế độ dinh dưỡng là đã có thể kiểm soát được căn bệnh mà chưa cần phải dùng thuốc.

Hiện có thực phẩm chức năng dành cho bệnh nhân đái tháo đường nhưng không thể thay thế hoàn toàn chế độ ăn hằng ngày. Tập thể dục rất tốt cho người bệnh tiểu đường. Khi luyện tập vận động, cơ thể sẽ tăng sử dụng đường làm giảm đường trong máu. Nhưng cũng cần phòng ngừa biến chứng hạ đường trong máu lúc đang luyện tập.

Máy đo đường huyết dành cho người bệnh đái tháo đường bán nhiều ở các cửa hàng thiết bị y tế. Khi đường huyết đã tương đối ổn định thì người bệnh cũng nên đo đường huyết tại nhà, một đến ba lần mỗi tuần. Ðặc biệt, nên kiểm tra đường huyết sau khi có biểu hiện hạ đường huyết hay khi bị ốm, vì đây là những thời điểm mà đường huyết dao động.

Theo Bệnh viện Nội tiết Trung ương, mức đường huyết an toàn là, trước bữa ăn: 90-130mg/dL (5,0-7,2mmol/L), sau bữa ăn 1-2 giờ: Nhỏ hơn 180mg/dL (10 mmol/L), trước lúc đi ngủ: 110-150 mg/dL (6,0-8,3mmol/L). Tùy theo tuổi, giai đoạn bệnh, mức độ các biến chứng.... mà mức đường huyết an toàn của mỗi người bệnh có thể khác nhau nhưng không nhiều.