Bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ trước xu hướng hội nhập kinh tế quốc tế

Từ đầu những năm 80 của thế kỷ trước, nước ta đã triển khai việc bảo hộ quyền SHTT. Nhưng chỉ sau khi Quốc hội ban hành Bộ luật Dân sự (1995) thì hoạt động nói trên mới thật sự trở nên sôi động. Cho đến nay tất cả các tài sản trí tuệ bao gồm: bản quyền tác giả, sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, nhãn hiệu hàng hóa, tên gọi xuất xứ, chỉ dẫn địa lý, giống cây trồng mới... đều được pháp luật Việt Nam thừa nhận là đối tượng của quyền sở hữu được Nhà nước bảo hộ.

Việt Nam đã tham gia các công ước quốc tế quan trọng nhất về SHTT. Ðó là Công ước Pa-ri về sở hữu  công nghiệp và Công ước Béc-nơ về bản quyền tác giả.  Hiệp định Thương mại giữa nước ta với Hoa Kỳ có các quy định về bảo hộ quyền SHTT. Nước ta cam kết với Tổ chức thương mại thế  giới: ngay tại thời điểm gia nhập tổ chức này, mọi nghĩa vụ về việc bảo hộ quyền SHTT quy định trong Hiệp định về  các khía cạnh liên quan đến thương mại của quyền SHTT ( Hiệp định TRIPS) sẽ được thực hiện ngay mà không cần thời gian chuyển tiếp.

Mặc dù các quy phạm pháp luật về SHTT mà chúng ta đã ban hành và ký với các nước về cơ bản là đầy đủ và phù hợp các chuẩn mực quốc tế, nhưng trong thực tế việc vi phạm  pháp luật về SHTT và xâm  phạm tài sản trí tuệ  có những biểu hiện đáng lo ngại. Nước ta chưa có một cuộc điều tra tổng hợp nào về tình hình vi phạm, xâm  phạm SHTT.

Hầu như mọi chủng loại sản phẩm hàng hóa đều có hàng nhái, hàng có chứa yếu tố vi phạm sở hữu công nghiệp. Việc xâm  phạm các quyền tác giả xảy ra đối với nhiều lĩnh vực: xuất bản, điện ảnh, nhiếp ảnh, nghệ thuật tạo hình, biểu diễn, công nghiệp ghi âm, ghi hình... Nạn sao chép lậu xảy ra với loại hình, tác phẩm, dạng thể hiện như: sách báo, phim ảnh, các chương trình biểu diễn ca nhạc, tác phẩm văn hóa - nghệ thuật, nổi bật nhất là phần mềm máy tính.

Có bốn nguyên nhân dẫn đến thực trạng nói trên. Trước hết, phải nói đến đó là cơ chế bảo đảm thực thi quyền SHTT chưa được hoàn thiện và chưa phát huy đúng mức.  Mặc dù hiện nay trong các văn bản pháp luật của nước ta đã có đầy đủ ba biện pháp chế tài: dân sự, hành chính, hình sự nhằm bảo đảm cho các quyền SHTT được thực thi, và chống lại các hình thức vi phạm, xâm phạm, nhưng trong các văn bản còn thiếu những quy định cụ thể để áp dụng các biện pháp đó. Vai trò chủ đạo của biện pháp chế tài dân sự chưa được  phát huy mà chỉ mới thực hiện biện pháp hành chính, khiến cho cơ chế thực thi chưa phát huy hết tác dụng.

Cho tới nay, số vụ việc được giải quyết trước tòa còn rất ít. Nếu so sánh với  hàng nghìn vụ tranh chấp về SHTT được giải quyết trước các cơ quan hành chính thì tỷ lệ số vụ được giải quyết trước tòa án là không đáng kể. Chúng tôi có dịp tiếp xúc đại diện một số doanh nghiệp và thấy có cùng chung  một  ý kiến đó là: Các quy phạm pháp luật về thực thi quyền SHTT chưa rõ ràng trong khái niệm "hàng giả".

Thứ hai, cách tổ chức bảo đảm thực thi chưa thật sự phù hợp. Việc phân công nhiều cơ quan, nhiều tầng, nấc xử phạt khiến cho hiệu lực thực thi bị phân tán, và trở nên phức tạp hóa. Hiện tại trong nước có năm cơ quan (mỗi cơ quan lại có nhiều cấp tỉnh, huyện) có chức năng và thẩm quyền xử lý hành chính về SHTT. Hơn nữa, thẩm quyền của  các cơ quan nói chung là giống nhau. Tình trạng quá nhiều đầu mối như vậy khiến cho các chủ thể cần sử dụng cơ chế này lúng túng,  không biết liên lạc với ai. Chính các cơ quan nói trên dễ nảy sinh tâm lý đùn đẩy, chờ đợi hoặc giẫm chân lên nhau.

Thứ ba, sự hiểu biết của toàn xã hội về bảo hộ SHTT còn hạn chế, các chủ thể sở hữu chưa chủ động thực hiện việc bảo vệ quyền và tài sản của mình, còn mang nặng tâm lý trông chờ, ỷ lại vào Nhà nước. Thông tin đang là một trong các khâu yếu nhất trong hoạt động SHTT. Ở nước ta mới chỉ có hệ thống thông tin về sở hữu công nghiệp  mà chủ yếu các tư liệu về sáng chế, kiểu dáng công  nghiệp và nhãn hiệu hàng hóa. Sự yếu kém còn thể hiện số lượt người khai thác thông tin rất thấp (khoảng một nghìn lượt người trong một năm trên phạm vi cả nước).

Nguyên nhân cuối cùng: Ảnh hưởng các mặt trái của quá trình hội nhập kinh tế quốc tế. Ða số  hàng nhái, hàng xâm phạm SHTT đều được sản xuất ở nước ngoài được nhập khẩu,  tiêu thụ tại nước ta. Hơn nữa, cùng với hàng hóa xâm  phạm quyền SHTT đưa vào  nước ta  là cung cách và phương tiện xâm phạm cũng theo vào để tiến hành sản xuất, sao chép  ngay trong lãnh thổ nước ta.  Chúng ta đang thực hiện những công việc cần thiết để gia nhập Tổ chức Thương mại thế giới (WTO). Một trong những nội dung cần làm đó là thực hiện tốt việc bảo vệ quyền SHTT, quyền tác giả.

Tại Hội nghị toàn quốc về thực thi quyền SHTT vừa diễn ra tại Hà Nội, lãnh đạo Bộ Văn hóa  - Thông tin, Bộ Khoa học và Công nghệ, ý kiến chỉ đạo của Phó Thủ tướng Chính phủ Vũ Khoan và các nhà khoa học, doanh nghiệp đã nêu lên các giải pháp cần thiết nhằm mục đích nâng cao hiệu lực thực thi, kiềm chế, đẩy lùi tiến tới xóa bỏ việc xâm  phạm SHTT. Giải pháp thứ nhất: Tiếp tục hoàn thiện các quy phạm pháp luật về SHTT. Việc đầu tiên cần làm là hoàn chỉnh các quy phạm về các chế tài bảo đảm thực thi theo hướng lấy trình tự dân sự làm  biện pháp chủ yếu trong việc điều chỉnh quan hệ về SHTT. Chế tài hành chính chỉ được áp dụng như là một biện pháp bổ sung cho chế tài dân sự khi mà sự xâm phạm quyền SHTT vượt quá  mức dân sự (chẳng hạn gây thiệt hại cho trật tự xã hội, lợi ích của người tiêu dùng, có yếu tố vi phạm pháp luật).

Xây dựng các giáo trình đào tạo về quyền SHTT trong các trường đại học, cao đẳng. Mở các lớp tập huấn nghiệp vụ cho cán bộ thuộc các ngành có liên quan.

Giải pháp thứ hai: Sắp xếp lại và tăng cường năng lực của các cơ quan thực thi bảo  hộ quyền SHTT. Cụ thể là: Tòa án nhân dân có chức năng giải quyết các vụ kiện dân sự về SHTT theo trình tự  tố tụng dân sự. Các cơ quan bảo đảm thực thi trong nội địa như thanh tra (Nhà nước và chuyên ngành), UBND các cấp, cơ quan quản lý thị trường, cảnh sát kinh tế, có chức năng áp dụng các biện pháp hành chính để xử lý các xâm phạm, vi phạm về SHTT khi có đủ điều kiện để áp dụng các biện pháp đó.

Trong giải pháp này, một trong những nội dung được nhiều người đồng tình đó là khắc phục tình trạng chồng chéo như hiện nay. Các cơ quan có trách nhiệm cần xem xét để phân công lại chức năng, quyền hạn của các đơn vị theo hướng bố trí một cơ quan làm đầu mối. Cơ quan này có chức năng là "cửa sổ" tiếp nhận các đơn yêu cầu xử lý hành chính, thụ lý các đơn đó, đề xuất các biện pháp và cơ quan xử lý, gửi đơn yêu cầu cùng với kết quả thụ lý cho cơ quan nói trên xem xét và ra quyết định xử lý.

Giải pháp thứ ba: Tăng cường các hoạt động dịch vụ, thông tin về SHTT, nâng cao nhận thức xã hội về SHTT. Các tổ chức xã hội, nghề nghiệp, hội quần chúng, các doanh nghiệp cần tham gia tích cực vào việc quảng bá về các đối tượng đã được bảo hộ,  giá trị của các đối tượng đó;  đặc điểm của hàng hóa mang dấu hiệu vi phạm; bảo đảm thông tin  kịp thời, chính xác về tình trạng bảo hộ sở hữu công nghiệp dưới  nhiều hình thức khác nhau. 

Nâng cao nhận thức xã hội đối với quyền SHTT là một trong những giải pháp thiết thực nhằm  nâng cao hiệu quả thực thi quyền SHTT và được thực hiện bằng việc đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ  biến kiến thức và pháp luật về sở hữu công nghiệp cho xã hội. Nhất là thiết lập sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý Nhà nước về SHTT với các cơ quan thông tin đại chúng trong việc tuyên truyền phổ biến kiến thức và pháp luật cho xã hội và thông tin hướng dẫn nhận thức xã hội đối với vụ việc cụ thể trong hoạt động thực thi quyền SHTT.

Giải pháp thứ tư: Xây dựng mối quan hệ có tính chất  cân bằng  cùng có lợi giữa chủ sở hữu và người tiêu dùng; tích cực tìm kiếm các giải pháp thay thế cho các loại sản phẩm hàng hóa  có nhu cầu sử dụng lớn hoặc liên quan nhiều người. Một thực tế  là ở các nước đang phát triển: các sản phẩm sao chép, nhái... có  khả năng hấp dẫn người sử dụng vì giá thành rẻ. Ðể ngăn chặn nạn sao chép, nhái... các cơ quan có trách nhiệm cần tìm ra cách để giải quyết  mâu thuẫn nói trên. 

Biện pháp khả thi nhất đó là có sự cộng tác từ chính những người nắm giữ quyền SHTT với người sử dụng nhằm giảm giá bán hàng hóa, tăng lượng hàng cung cấp cho xã hội. Ðối với những sản phẩm hàng hóa liên quan lợi ích của cộng đồng (như thuốc chữa bệnh), bên cạnh những  biện pháp nêu trên cần lưu ý công cụ li-xăng không tự nguyện để trao quyền sản xuất hoặc quyền nhập khẩu các sản phẩm, hàng hóa tự thay thế cho sản phẩm, hàng hóa bị khống chế bởi chủ sở hữu.

Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Văn hóa  - Thông tin, trên cơ sở tham khảo ý kiến của các đối tượng trong xã hội có liên quan để thực thi quyền SHTT đã xây dựng và đang triển khai Ðề án "Tăng cường hiệu quả thực thi quyền SHTT".