200 năm nghiên cứu, bàn luận Truyện Kiều

Tất nhiên con số 200 năm ở đây chỉ có ý nghĩa tương đối, trong đó bao quát cả ý kiến của nhiều nhà  nho dưới thời phong kiến, nhiều học giả hồi đầu thế kỷ 20, nhiều nhà khoa học đương đại và nhiều nhà Việt học thuộc nhiều quốc gia trên thế giới cùng quan tâm tới vấn đề Truyện Kiều.

Ðó cũng là con đường nghiên cứu đi từ sự bình điểm tiến tới phân tích theo các thao tác khoa học, đi từ cảm nhận văn chương tiến tới nghiên cứu chuyên sâu, đi từ phạm vi học thuật trong nước tiến tới việc Truyện Kiều được khảo sát trong mối quan hệ giao lưu văn hóa quốc tế và được xác định như một trong những di sản giá trị tinh thần của cả loài người.

Một điểm nổi bật tạo nên lực hướng tâm xuyên suốt cả công trình 200 năm nghiên cứu, bàn luận Truyện Kiều là ý thức tự hào về tác phẩm văn học của cha ông, tôn vinh tiếng nói và điệu tâm hồn dân tộc.

Tất cả những người Việt Nam ở mọi thời đại, mọi phương trời đều yêu mến kiệt tác Truyện Kiều, biết ngâm, ru, đố, lẩy, đề vịnh, bình luận Truyện Kiều. Rất nhiều thế hệ các nhà nghiên cứu đã góp công sưu tầm, khảo đính, phiên âm, chú giải văn bản Truyện Kiều.

Tính đến nay chúng ta đã thống kê được hơn  bốn mươi bản Truyện Kiều chữ Nôm khắc in, chép tay khác nhau và công việc này còn tiếp tục được quan tâm. Trên cơ sở định hướng tìm về một văn bản Truyện Kiều cổ sát đúng với nguyên tác thì việc khai thác, khám phá nội dung và nghệ thuật tác phẩm cũng thu được những kết quả to lớn. Trên từng phương diện cụ thể như tính triết lý và giá trị nhân văn, hệ thống nhân vật và kết cấu, hình thức và ngôn ngữ đều được khảo sát sâu sắc. Ðặc biệt việc chú trọng vận dụng các phương pháp nghiên cứu mới mẻ như lý giải cơ sở căn rễ văn hóa, xác định đặc trưng thể loại truyện thơ Nôm, phân tích thi pháp học và phong cách ngôn ngữ, khảo sát mối quan hệ giữa Truyện Kiều với nguyên tác Kim Vân Kiều truyện và những hiện tượng đồng loại hình thuộc các nước trong khu vực như Nhật Bản, Hàn Quốc đã góp phần tôn vinh kiệt tác Truyện Kiều và nghệ thuật sáng tạo bậc thầy của nhà nghệ sĩ ngôn từ Nguyễn Du.

Ðồng thời với ý thức coi trọng, bảo tồn và phát huy bản sắc dân tộc, vấn đề Truyện Kiều ngày càng đóng vai trò tích cực trong mối quan hệ giao lưu với các nền văn hóa - văn học trên thế giới. 

Hiện nay, Truyện Kiều đã được dịch và giới thiệu ra hàng chục thứ tiếng như Pháp, Nhật Bản, Trung Quốc, Anh, Nga, Hungary, Ðức, Hàn Quốc (riêng tiếng Pháp đã có trên mười bản dịch khác nhau)...

Bên cạnh  những người nước ngoài am hiểu tiếng Việt và trực tiếp đọc được nguyên bản, việc Truyện Kiều  được dịch ra nhiều thứ tiếng đã kích thích họ quan tâm và trân trọng truyền thống văn học Việt Nam. Qua thời gian, địa vị và ảnh hưởng Truyện Kiều cũng ngày càng sâu rộng hơn ở cả trong nước và thế giới.

Liên quan việc nâng cấp trình độ nhận thức và tiếp nhận Truyện Kiều, công trình biên soạn này đã dành số trang đáng kể cho ý kiến của các nhà Việt học người nước ngoài thuộc nhiều thế hệ và cho chủ điểm "Những tranh luận về Truyện Kiều".

Trên thực tế,  những thái độ cực đoan trong việc đánh giá mối quan hệ Truyện Kiều của Nguyễn Du với Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân được phê phán đúng mức và lý giải thuyết phục hơn. Ði đôi với việc đề cao kiệt tác Truyện Kiều, đã đến lúc chúng ta tránh được khuynh hướng ấu trĩ, hạ thấp, coi  Kim Vân Kiều truyện chỉ là "bộ xương", "hình nhân bằng đất sét".

Có thể nói chính chuyên ngành văn học so sánh đã góp phần mở đường cho những kiến giải khoa học, lý giải rõ đặc trưng mối quan hệ văn học dưới thời trung đại,  sự chuyển đổi từ tiểu thuyết văn xuôi chương hồi tới lối truyện thơ Việt Nam đậm đặc chất trữ tình và chỉ rõ những cống hiến, sáng tạo đích thực là của Nguyễn Du.

Nhiệm vụ đặt ra cho công trình 200 năm nghiên cứu, bàn luận Truyện Kiều không chỉ ở công phu sưu tập, thống kê, tổng duyệt qua 1.024 đơn vị thư mục nghiên cứu mà cao hơn là việc chọn lựa được 208 mục bài viết "chất lượng cao" của 158 tác giả và xếp đặt trong một cấu trúc tương đối hệ thống, khoa học, hợp lý.

Ðứng trước khối lượng tư liệu đồ sộ này, có thể khẳng định có bao nhiêu nhà biên soạn thì cũng có bấy nhiêu cách tuyển chọn, xếp đặt bài vở theo những cấu trúc khác  nhau và đương nhiên phương án trên đây chỉ là một sự lựa chọn của nhà nghiên cứu văn học Lê Xuân Lít.

Ðiều cần nhấn mạnh là công trình thật sự đóng vai trò tổng thành, tổng kết toàn diện thành tựu 200 năm tiếp nhận Truyện Kiều, thiết thực kỷ niệm 240 năm Ngày sinh thi hào Nguyễn Du (1765-2005) và mở đường cho việc thành lập Hội Kiều học trong thời gian tới.

PGS, TS NGUYỄN HỮU SƠN
(Viện Văn học)

------------------------

(*) NXB Giáo dục Hà Nội - 2005