Xóm Chùa ngày ấy...

ND - Xóm Chùa có một quần thể di tích lịch sử của thời kỳ đầu dựng Ðảng, trong phong trào Xô-viết - Nghệ Tĩnh 1930-1931. Xóm này còn gọi là xóm Rú Ðất, thuộc xã Vĩnh Lộc, là một vùng đất trung du, nằm giữa vùng thượng huyện Can Lộc, gần ngọn núi Trà Sơn, thuộc chân núi cuối cùng của dãy Trường Sơn hùng vĩ trên biên giới Việt - Lào.

Người dân nơi đây luôn tự hào về truyền thống cách mạng, của một "Làng Ðỏ" ở thời kỳ Ðảng ta còn "trứng nước", để giáo dục con cháu tiếp bước noi theo, viết nên những trang sử mới...

Một trong những di tích lịch sử ở xóm Chùa là cơ quan ấn loát của Tỉnh ủy Hà Tĩnh, nơi đã cung cấp hàng vạn tài liệu, truyền đơn cho phong trào Xô-viết Nghệ Tĩnh, dù chỉ tồn tại từ tháng 2-1931 đến tháng 1-1932.

Câu chuyện được lưu trong sử sách của địa phương chính là tấm lòng kiên trinh, trung thành bảo vệ Ðảng của người dân với cơ quan ấn loát của Tỉnh ủy Hà Tĩnh, trong những ngày thực dân Pháp tiến hành khủng bố trắng, tìm mọi cách để tiêu diệt cơ quan ấn loát này.

Ngày đó, trụ sở ấn loát được đặt ở nhà ông Nguyễn Hinh, một thầy giáo yêu nước vừa được kết nạp Ðảng, là ngôi nhà gỗ ba gian hai hồi bằng gỗ lim lợp tranh. Ông Nguyễn Hinh, chủ nhà trực tiếp phụ trách cảnh giới và giao nhận tài liệu. Tài liệu in xong được bộ phận giao thông tin cậy gồm bà Bùi Thị Nhỏ (vợ ông Hinh), La Thị Ðôi, Nguyễn Thị Hoàn gói trong bánh tày, bánh chưng, bó rau, bó chè chuyển xuống các chợ, giao tiếp cho các bộ phận giao liên khác để kịp thời chuyển tới các làng quê trong tỉnh. Tài liệu, báo chí, truyền đơn của Ðảng được in phát ra để tuyên truyền, đã tác động mạnh mẽ tới quần chúng nhân dân, tạo nên một cao trào đấu tranh rầm rộ, trong đó có sự đóng góp của cơ quan ấn loát Tỉnh ủy Hà Tĩnh.

Vào giữa năm 1931, thực dân Pháp bắt đầu đánh hơi thấy cơ quan ấn loát đặt tại xóm Chùa. Chúng đã cử những tên mật thám khét tiếng, kết hợp với những tên chỉ điểm, phản động trong xóm ngày đêm theo dõi, lùng sục. Ðồng thời, chúng lập thêm các đồn lính ở chung quanh như ở Khiêm Ích, Tràng Ðình để vây bắt cán bộ Ðảng.

Vào dịp Tết Trung thu năm đó, khi thực dân Pháp nhận được thông tin có cuộc họp bí mật ở xóm Chùa, chúng đã lập kế hoạch đánh úp để bắt gọn các cán bộ Ðảng. Phiên chợ Nhe sáng hôm đó, như thường lệ, bà Bùi Thị Nhỏ cùng các đồng chí trong tổ ấn loát, giao liên vẫn chuyển tài liệu xuống chợ để giao về các cơ sở. Vào chợ, bà Nhỏ thấy chợ đông đúc hơn mọi khi, đặc biệt là có nhiều người đàn ông khác lạ, từ đâu đổ về. Giao tài liệu xong, thấy phía chợ nhốn nháo, bà vừa ngồi xuống thì có một người lính lệ ở đâu chạy tới nói nhỏ vào tai: "Tây nó đang kéo về bao vây xóm Chùa". Chỉ nghe có vậy, bà Nhỏ lập tức cắt đồng, chạy tắt về xóm Chùa. Do bọn thực dân Pháp và tay sai cải trang làm người đi chợ, nên tổ bảo vệ không phát hiện ra chúng từ xa. Báo cho tổ bảo vệ xong, bà Nhỏ về ngay nhà mình, thấy trong nhà hai bồ đựng dụng cụ in ấn chưa được giấu đi, hàng đống tài liệu chưa kịp đem ra vườn chôn.

Tại nhà ông Ðặng Kham bên cạnh, cuộc họp khẩn cấp do ông Nguyễn Châu - Bí thư Tỉnh ủy chủ trì, đang triển khai kế hoạch chống khủng bố trắng, không nhận được tin vẫn chưa giải tán. Bốn phía giặc bao vây, nhiều tên đã vào sâu trong làng...

Trước tình thế đó, bà Bùi Thị Nhỏ lập tức chạy vào bếp dùng mồi lửa châm lên mái nhà tranh rồi la lớn: "Cháy nhà bà con ơi!". Nắng tháng tám ở miền trung gắt gao "rám trái bưởi", làm ngọn lửa phút chốc bốc cao, cháy ngùn ngụt. Trong tiếng hô lớn và lửa cháy, bà Nhỏ còn gọi vọng sang nhà ông Kham, nơi có cuộc họp: "Giải tán, chạy đi". Các vị Tỉnh ủy đang họp nhanh chóng hòa vào dòng người đến cứu hỏa, thoát ra ngoài...

Sau cú vồ hụt đó, bọn giặc cay cú bắt cả nhà ông Hinh đem xuống đồn Nghèn đánh đập, tra khảo dã man, nhưng không tìm được chứng cứ và lời khai nào, chúng buộc phải thả. Ðể tìm cách tiêu diệt cơ quan ấn loát của Ðảng, vào trung tuần tháng 12-1932, thực dân Pháp ồ ạt kéo những đội quân lớn vây bắt, triệt phá toàn bộ xóm Chùa. Nhiều đảng viên, quần chúng tích cực bị chúng bắt đi giam ở nhà lao Hà Tĩnh, Vinh và đày đi Ban Mê Thuột. Cơ quan ấn loát của  Tỉnh ủy Hà Tĩnh được dời về địa điểm mới dưới chân núi Trà Sơn, tồn tại đến hết năm 1932, khi phong trào Xô-viết - Nghệ Tĩnh bị dìm trong biển máu...

Ngày nay, xóm Chùa gọi là xóm Chiến Thắng, có cuộc sống đầm ấm, yên vui dưới chân núi Trà Sơn. Những di tích lịch sử và truyền thống quê hương đang tiếp thêm ý chí và nghị lực cho lớp trẻ Vĩnh Lộc, quyết tâm xóa nghèo và làm giàu chính đáng, ngay trên mảnh đất giàu lòng yêu nước và có bề dày truyền thống cách mạng này.