Từ sau khi có Nghị quyết Hội nghị lần thứ 15 của BCH T.Ư Ðảng (khóa II năm 1959), một vấn đề trọng đại đặt ra là phải tổ chức cho được tuyến vận tải chiến lược từ bắc vào nam, bảo đảm sự chi viện toàn diện, liên tục, ngày càng tăng cả nhân lực, vật lực từ hậu phương lớn miền bắc cho cách mạng miền nam.
Ngày 5-5-1959, Quân ủy T.Ư quyết định thành lập tuyến giao liên quân sự trên bộ (Ðoàn 559). Tiếp sau đó, tháng 7-1959, tuyến vận tải đường biển chi viện miền nam ra đời (Ðoàn 759).
Tháng 1-1961, Bộ Chính trị họp bàn về đẩy mạnh đấu tranh chính trị kết hợp với đấu tranh vũ trang ở miền nam và quyết định giao cho Quân ủy T.Ư và Ban Thống nhất T.Ư chỉ đạo công tác quân sự ở miền nam; tổ chức mở rộng giao thông liên lạc bắc - nam, tăng cường tiếp tế vũ khí, lương thực, thực phẩm, tài chính cho cách mạng miền nam.
Chấp hành Nghị quyết của Bộ Chính trị, Quân ủy T.Ư quyết định tăng cường lực lượng cho Ðoàn 559 nhằm mở rộng tuyến vận tải Trường Sơn theo phương hướng: Kiên trì giữ vững hành lang phía đông, mở rộng sang hành lang phía tây Trường Sơn. Ðồng thời đầu tư, mở rộng quy mô, phương thức vận chuyển bằng cơ giới, kết hợp với phương thức thô sơ và khai thác triệt để đường sông.
Ðược tăng cường lực lượng, phương tiện và sự chỉ đạo, tổ chức chặt chẽ, hiệu quả của các cấp ủy đảng, sự giúp đỡ của đồng bào nơi tuyến đường đi qua, cho nên đến giữa năm 1964, Ðoàn 559 đã mở rộng được địa bàn hoạt động từ tây Quảng Bình tới ngã ba biên giới, triển khai thêm một số tuyến, thành lập khá nhiều cung, trạm, bước đầu xây dựng thành công tuyến hành lang nối liền miền bắc với chiến trường miền nam. Nhờ đó, từ năm 1961 đến 1965, Ðoàn đã vận chuyển giao cho các chiến trường gần 3.000 tấn vật chất các loại, bảo đảm hành quân cho 12.000 lượt người qua lại, cộng với 4.920 tấn vật chất do tuyến vận tải biển chuyển vào, đã phần nào đáp ứng yêu cầu của các chiến trường miền nam trong việc đánh bại chiến lược Chiến tranh đặc biệt của Mỹ - ngụy.
Bước sang năm 1965, đế quốc Mỹ cùng một số nước đồng minh của Mỹ ồ ạt đưa quân vào miền nam trực tiếp tham chiến, đồng thời leo thang mở rộng chiến tranh đánh phá miền bắc bằng hải quân và không quân, tiến hành chiến lược "Chiến tranh cục bộ" - đỉnh cao nhất trong toàn bộ nỗ lực xâm lược Việt Nam của đế quốc Mỹ. Thực hiện quyết tâm tập trung lực lượng của cả nước đánh bại chiến lược chiến tranh mới này của địch mà Hội nghị T.Ư Ðảng lần thứ 11 (tháng 3-1965) và thứ 12 (tháng 12-1965) đã đề ra, tuyến vận tải chiến lược Trường Sơn nhanh chóng được tăng cường về lực lượng và phương tiện, trở thành đoàn hậu cần chiến lược, đủ sức đảm trách việc mở đường, vận chuyển, bảo đảm hành quân. Cùng với biên chế 16.800 người năm 1965 và tiếp tục tăng lên những năm sau đó, Ðoàn còn được phối thuộc một số trung đoàn, tiểu đoàn công binh, cao xạ và hàng nghìn nam, nữ thanh niên xung phong. Toàn bộ lực lượng này được tổ chức thành bộ phận cơ động và bộ phận tại chỗ. Ðể hoàn thành nhiệm vụ được giao, Ðoàn đã chủ động sáng tạo quy hoạch, xây dựng một mạng đường và các cơ sở hậu cần liên hoàn gồm 6 trục dọc, 21 trục ngang, đường vòng tránh, đường nghi binh, các cầu vượt, bến vượt, bãi trú quân, bãi đỗ xe; tổ chức các binh trạm, khu kho, trạm sửa chữa, bệnh xá, đài quan sát, trạm điều phối giao thông... trên các ngả đường.
Vượt qua muôn vàn khó khăn, gian khổ gây ra bởi địa hình, thời tiết khắc nghiệt, bởi bom đạn địch ngày đêm giội xuống đánh phá ngăn chặn, nhưng toàn thể cán bộ, chiến sĩ, thanh niên xung phong và nhân viên kỹ thuật của Ðoàn 559 đã nêu cao quyết tâm, mưu trí, dũng cảm đánh bại mọi âm mưu, thủ đoạn thâm độc của địch, hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ trọng tâm được giao. Từ năm 1965 đến 1968, Ðoàn chuyển giao cho chiến trường miền nam và Lào khoảng gần 100.000 tấn vật chất (riêng năm 1968, ta đã chuyển giao cho các chiến trường 27.600 tấn vũ khí, đạn dược, đưa, đón hơn 200.000 lượt người qua lại), góp phần cùng toàn dân, toàn quân ta đánh bại Chiến tranh cục bộ ở miền nam.
Từ năm 1969 đến 1972, đế quốc Mỹ thực hiện chiến lược Việt Nam hóa chiến tranh. Một trong những nỗ lực hàng đầu của Mỹ - ngụy là ngăn chặn các nguồn tiếp tế từ ngoài cho cách mạng miền nam, được mệnh danh là "chiến tranh ngăn chặn". Trước tình hình đó, Ðảng, Nhà nước ta quyết định tăng cường lực lượng và phương tiện cho Ðoàn 559 để Ðoàn đủ sức bảo vệ, đối phó với mọi âm mưu, thủ đoạn đánh phá, ngăn chặn của kẻ thù, giữ vững tuyến vận tải, không ngừng chi viện chiến trường.
Ðược tăng cường mạnh mẽ về mọi mặt và để phù hợp tình hình mới, lãnh đạo Ðoàn 559 nhanh chóng tổ chức, bố trí lại đội hình, thế trận, hệ thống kho trạm, mạng đường, các điểm vòng tránh, đồng thời cũng tăng cường công tác lãnh đạo, chỉ đạo, chỉ huy, hiệp đồng chặt chẽ giữa các binh chủng và từng binh trạm; cải tiến hệ thống chỉ huy để nâng cao sức chiến đấu của lực lượng tại chỗ. Do đó, dù kẻ địch đánh phá ác liệt bằng bộ binh, không quân; giội hàng triệu tấn bom, đạn, chất độc hóa học, các loại thiết bị điện tử tinh vi hiện đại gấp nhiều lần so với thời kỳ trước đây xuống khu vực đường Trường Sơn, nhưng tuyến vận tải vẫn ngày càng phát triển, vươn sâu, vươn xa vào các chiến trường. Nếu từ năm 1965 đến 1968, Ðoàn 559 mới mở được trục đường 20 nối với hệ thống đường chiến lược ở sườn phía tây Trường Sơn, rút ngắn cung độ tới các chiến trường..., thì từ năm 1968 đến 1972, Ðoàn đã mở thêm đường 10, 12, 16, 18, tạo thành hệ thống đường vượt khẩu chống địch ngăn chặn, nâng tổng số chiều dài tuyến đường từ 2.930 km năm 1968 lên gần 11.000 km năm 1972. Tổng lượng vật chất, nhân lực vận chuyển chi viện đều vượt mức kế hoạch, tăng gấp 3 - 6 lần bốn năm trước đó, đáp ứng ngày càng cao yêu cầu của chiến trường miền nam, cách mạng Lào và Cam-pu-chia, đặc biệt vào những thời điểm tiến công có tính chất quyết định.
Tháng 11-1973, Hội đồng Chính phủ phê chuẩn kế hoạch thiết kế, mở rộng tuyến vận tải chiến lược Trường Sơn, bảo đảm cho giai đoạn cuối cùng của cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Lực lượng chiến đấu và công tác trên tuyến đường vận tải chiến lược Trường Sơn được tăng về mọi mặt. Ðoàn 559 đã nhanh chóng mở thêm 3.480 km đường cơ giới men theo đông và tây Trường Sơn. Các tuyến đường ngang hỗ trợ cũng được khai thông. Gần 5.000 km đường ống dẫn xăng dầu với đầy đủ hệ thống bể chứa, trạm bơm tương đối hiện đại từ hậu phương miền bắc men theo các trục dọc Trường Sơn chạy thẳng tới các chiến trường. Các tuyến đường bộ phía tây cũng được sửa chữa, nâng cấp, mở rộng, bảo đảm cho vận chuyển cơ giới đội hình lớn. Nhờ vậy, tuyến vận tải chiến lược 559 đã kịp thời vận chuyển các binh đoàn, các đoàn cán bộ dân - chính - đảng cơ động gấp vào chiến trường, chuyển ra 220 nghìn thương binh từ các mặt trận, đưa vào miền nam 260 nghìn quân; vận chuyển bàn giao cho tiền tuyến khối lượng vật chất bằng 13 năm trước đó (1959 - 1972), tạo được 240.000 tấn vật chất dự trữ chiến lược trước khi Chiến dịch Hồ Chí Minh bắt đầu.
Qua 16 năm hoạt động (1959 - 1975), từ chỗ chỉ có vài trăm người làm nhiệm vụ gùi thồ là chính, vận chuyển trên những con đường mòn nhỏ hẹp, Ðoàn 559 đã trở thành một lực lượng binh chủng hợp thành với hàng vạn người, hàng nghìn ô-tô vận tải các loại tổ chức thành nhiều sư đoàn, trung đoàn, binh trạm, trạm... xây dựng nên tuyến đường chiến lược mang tên Bác Hồ vĩ đại, xẻ dọc Trường Sơn, nối liền chiến trường. Hình thành một mạng đường bộ, đường ống, đường sông, đường biển tương đối hoàn chỉnh lên tới tổng chiều dài gần 20.000 km, thành các hệ trục dọc dài 6.810 km, 13 hệ trục ngang dài 4.980 km, 5 hệ đường vượt khẩu dài 700 km, một hệ đường vòng tránh các trọng điểm dài 4.700 km và một hệ đường ống dài 1.300 km. Tuyến vận tải chiến lược này đã vận chuyển đưa vào chiến trường miền nam 1.500.000 tấn, cho cách mạng Lào, Cam-pu-chia 583.450 tấn vũ khí, hàng hóa, 5.500.000 m3 xăng dầu; đưa đón hơn hai triệu lượt người.
Tròn 30 năm, kể từ ngày kết thúc thắng lợi vẻ vang cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước của dân tộc Việt Nam, tuyến vận tải chiến lược năm xưa thời đánh Mỹ vẫn còn in đậm dấu ấn trong ký ức mỗi người Việt Nam. Trên mỗi cung đường, dọc mỗi vạt rừng, mà con đường ngang qua đều thấm máu, mồ hôi của bao người con trai, con gái đã từng chiến đấu và công tác nơi đây. Tuyến đường "huyền thoại" này là biểu tượng về ý chí, nghị lực, sức sống bất diệt và chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam trong thời đại Hồ Chí Minh. Thời đó, cho dù kẻ địch điên cuồng ngày đêm đánh phá dữ dội bằng nhiều lực lượng, thủ đoạn; mở hàng nghìn cuộc tiến công của bộ binh, đánh phá của không quân, biệt kích, thám báo, gián điệp; rải hàng chục triệu quả bom, đạn, mìn, thiết bị điện tử, chất độc hóa học xuống đường Trường Sơn, nhưng chẳng những tuyến đường không bị chặn, cắt, ngừng trệ, mà hơn thế, luôn được bảo vệ, mở rộng. Ðặc biệt, vào giai đoạn cuối của cuộc chiến tranh, khu vực Trường Sơn đã trở thành căn cứ chiến lược, thành bàn đạp xuất phát tiến công của các binh đoàn. Từ đây, nhiều binh đoàn chủ lực ta đã tiến xuống đồng bằng, cùng với lực lượng tại chỗ tiến công giải phóng Huế, Ðà Nẵng, Sài Gòn..., kết thúc vẻ vang sự nghiệp kháng chiến chống Mỹ, cứu nước.
Ðúng như lời của đồng chí Bí thư thứ nhất BCH T.Ư Ðảng Lê Duẩn khi đến thăm bộ đội Trường Sơn năm 1973, đã nói: "Ðường Trường Sơn là một chiến công chói lọi trong lịch sử kháng chiến chống Mỹ, cứu nước của dân tộc ta. Ðường Trường Sơn là con đường của ý chí quyết thắng, của lòng dũng cảm, của khí phách anh hùng. Ðó là con đường nối liền nam - bắc, thống nhất nước nhà, là con đường tương lai giàu có của đất nước ta. Ðó cũng là con đường đoàn kết các dân tộc ba nước Ðông Dương".
