Xã hội học và tâm lý học trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo

Hội thảo là diễn đàn để các chuyên gia, nhà khoa học, nhà quản lý cùng trao đổi, chia sẻ thông tin, kinh nghiệm từ góc độ khoa học xã hội và nhân văn, đặc biệt là Xã hội học và Tâm lý học.

Phát biểu khai mạc và trình bày Báo cáo đề dẫn, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Chu Văn Tuấn, Viện trưởng Viện Xã hội học và Tâm lý học nhấn mạnh hội thảo được tổ chức xuất phát từ yêu cầu cấp thiết của thực tiễn khi trí tuệ nhân tạo (AI) đang đi vào nghiên cứu, giảng dạy và đời sống hằng ngày với tốc độ nhanh hơn khả năng nhận diện của khoa học xã hội. Hội thảo hướng tới ba mục tiêu trọng tâm: nhận diện tác động của AI đối với xã hội và con người Việt Nam; trao đổi về phương pháp và quy trình kiểm soát khi ứng dụng AI trong nghiên cứu, đào tạo; đồng thời gợi mở những hướng nghiên cứu mới và cung cấp luận cứ cho tư vấn chính sách cho Đảng, Nhà nước trong quản trị AI.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Chu Văn Tuấn cho rằng, chúng ta đang bàn về tác động của một công nghệ mà mức độ sử dụng đã được đo khá kỹ, còn hệ quả thì gần như chưa được đo.

Phát biểu chỉ đạo tại hội thảo, Tiến sĩ Đinh Thị Mai, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm nhấn mạnh, điểm khác biệt căn bản của AI so với các làn sóng công nghệ trước đây là không chỉ thay thế sức lao động hay tự động hóa các thao tác lặp lại, mà còn trực tiếp tham gia vào những hoạt động vốn được coi là đặc trưng của con người như nhận thức, ngôn ngữ, sáng tạo, giao tiếp và ra quyết định. Qua đó, AI đang góp phần thay đổi cách con người học tập, làm việc, suy nghĩ, cảm nhận và tương tác. Tính hai mặt của AI thể hiện rõ ở khía cạnh con người và xã hội.

Bên cạnh những cơ hội to lớn trong nâng cao năng suất lao động, giáo dục, y tế, dịch vụ công, chăm sóc sức khỏe tâm thần và mở rộng tiếp cận tri thức, AI cũng đặt ra những nguy cơ về suy giảm năng lực tư duy độc lập, biến đổi đời sống tình cảm và sức khỏe tâm thần, chuyển dịch việc làm, phân hóa xã hội, tin giả, thao túng thuật toán, quyền riêng tư và trách nhiệm xã hội. Những thách thức này không thể giải quyết chỉ bằng các giải pháp kỹ thuật mà đòi hỏi sự hiểu biết thấu đáo về con người và xã hội.

Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm cho rằng, nếu khoa học kỹ thuật tập trung trả lời câu hỏi “AI có thể làm được gì?”, thì Xã hội học và Tâm lý học cần góp phần trả lời những câu hỏi quan trọng hơn: AI đang làm thay đổi con người và xã hội như thế nào; những thay đổi nào cần được thúc đẩy, dự báo, điều chỉnh, kiểm soát và làm thế nào để AI thực sự vì con người, không ai bị bỏ lại phía sau. AI đang làm biến đổi chính Xã hội học và Tâm lý học trên ba phương diện: đối tượng nghiên cứu, với sự xuất hiện ngày càng rõ của quan hệ người-máy và các quan hệ xã hội được trung gian bởi thuật toán; phương pháp nghiên cứu, với sự phát triển của dữ liệu lớn và AI nhưng đồng thời đặt ra yêu cầu về tính đại diện, độ tin cậy và đạo đức nghiên cứu; và chức năng xã hội, từ mô tả, giải thích sang dự báo, đánh giá tác động và góp phần định hướng tương lai.

Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm đề nghị hội thảo tập trung làm rõ những biến đổi của con người và xã hội trên cả ba cấp độ cá nhân, gia đình-nhà trường-cộng đồng và cấu trúc xã hội; xây dựng bằng chứng thực nghiệm từ Việt Nam; nghiên cứu các vấn đề đạo đức, quản trị và chuẩn mực ứng xử; đồng thời đổi mới lý luận, phương pháp, đào tạo và tăng cường nghiên cứu liên ngành. Đổi mới để không bị tụt hậu, nhưng phải giữ vững bản sắc của khoa học về con người, lấy sự thấu hiểu con người làm mục đích, không để công cụ thay thế tư duy khoa học.

Tiếp nối các nội dung được đặt ra trong Báo cáo đề dẫn, phiên tham luận tập trung làm rõ những chiều cạnh khác nhau của mối quan hệ giữa trí tuệ nhân tạo, con người và xã hội, qua đó tạo thành một mạch nghiên cứu khá thống nhất từ bản chất, triển vọng của AI đến những biến đổi trong việc làm, hành vi, đời sống tâm lý và yêu cầu đối với đào tạo nguồn nhân lực khoa học xã hội.

Tại hội thảo, các đại biểu tập trung thảo luận sôi nổi, thẳng thắn và trách nhiệm, đi thẳng vào những vấn đề được đặt ra, góp phần làm sáng tỏ thêm tác động của AI đối với con người và xã hội Việt Nam; những yêu cầu mới về lý luận, phương pháp và dữ liệu nghiên cứu; vấn đề đạo đức, chuẩn mực nghề nghiệp và đào tạo, đồng thời gợi mở những hướng nghiên cứu cần tiếp tục triển khai trong thời gian tới. Qua trao đổi, một yêu cầu nổi bật được nhấn mạnh là cần chuyển từ việc nhìn nhận AI đơn thuần như một công nghệ sang nghiên cứu AI như một hiện tượng xã hội và tâm lý, qua đó tạo lập bằng chứng thực nghiệm và luận cứ khoa học phục vụ nghiên cứu, đào tạo và tư vấn chính sách. Đây cũng là tinh thần xuyên suốt được đặt ra trong Báo cáo đề dẫn của hội thảo.

Từ những vấn đề được trao đổi, hội thảo mở ra hướng nghiên cứu tiếp theo cho Xã hội học và Tâm lý học Việt Nam theo hướng tăng cường nghiên cứu liên ngành, xây dựng dữ liệu thực chứng về mức độ và hệ quả của việc sử dụng AI, nghiên cứu những nhóm xã hội có nguy cơ chịu tác động lớn, đồng thời cung cấp luận cứ khoa học phục vụ hoàn thiện chính sách và quản trị AI.