“Vinh danh người nghệ sĩ luôn được đặt lên hàng đầu”

Đã thành thông lệ, cứ mỗi đợt xét tặng danh hiệu nghệ sĩ, “câu chuyện xin - cho” lại được công luận cùng giới nghệ sĩ xới lên và luận bàn sôi nổi. Ông có thể chia sẻ gì về một vấn đề rất cũ nhưng vẫn vẹn nguyên tính thời sự, với tư cách là đại diện cơ quan thực thi chính sách?

Tôi khẳng định, ở đây không có ai phải xin và cũng không có đối tượng nào được cho. Nguyên tắc của công tác thi đua - khen thưởng là cá nhân phải trực tiếp làm tờ khai, đã là nguyên tắc thì chẳng thể làm khác. Và trong tờ khai ấy, việc liệt kê những thành tích, đóng góp của cá nhân cho sự phát triển của nghệ thuật nước nhà và đề nghị Nhà nước xét tặng danh hiệu cũng là yêu cầu đương nhiên, không có gì quá nặng nề hay xúc phạm đến tự trọng cá nhân của các nghệ sĩ.

Khá nhiều người băn khoăn, rằng tài năng họ đến đâu, thành tích họ thế nào, được công chúng đánh giá ra sao thì cấp trên phải nắm được chính xác hơn cả. Sao còn buộc họ phải trải qua bao thủ tục nhiêu khê, rườm rà để được Nhà nước ghi nhận, thưa ông?

Xin được trả lời luôn, nói chúng tôi “hành” nghệ sĩ bằng quá nhiều loại giấy tờ là không đúng. Hiện tại, người làm nghệ thuật chỉ phải hoàn chỉnh duy nhất một bộ hồ sơ (so với sáu bộ theo quy định của đợt bảy), cho cả bốn vòng bỏ phiếu của ba hội đồng (cấp cơ sở - cấp Bộ/Tỉnh - cấp Nhà nước). Trong đó, có những văn bản cần con dấu xác nhận và có những giấy tờ chỉ yêu cầu photocopy. Nguyên tắc xét tặng được quy định rất rõ ở điều 4, chương I của Nghị định 89, “được thực hiện trên cơ sở tự nguyện”. Vì vậy, nếu nghệ sĩ không làm tờ khai thì chúng tôi không thể xem xét. Bên cạnh đó phải nói đến công tác cải cách thủ tục hành chính đã có những thay đổi đáng kể. Để đạt được một nguyên tắc kế tiếp: “bảo đảm khách quan, công bằng, chính xác và công khai”, thành viên các hội đồng đều cân nhắc kỹ lưỡng đến mọi yếu tố trước khi bỏ phiếu, kể cả tính đếm, định lượng sự đón nhận và đánh giá của công chúng với tài năng và quá trình cống hiến của từng nghệ sĩ. Nhưng cũng phải phân định cho rõ, có hai đối tượng công chúng cùng song song tồn tại (công chúng rộng rãi và công chúng chuyên ngành). Số đông khán giả thường dành thiện cảm nhiều hơn cho đối tượng nghệ sĩ biểu diễn, ở những loại hình nghệ thuật mang tính đại chúng như ca nhạc, kịch nói, phim điện ảnh - truyền hình... Còn với những loại hình nghệ thuật có hơi hướng bác học, hàn lâm như thính phòng - giao hưởng - múa ba lê - nhạc kịch... thì phải trông cậy vào đối tượng chuyên ngành khá hẹp, bởi công chúng đại trà có khi thậm chí còn không biết tới tên họ chứ đừng nói tới thẩm định, đánh giá một cách chính xác.

Chủ tịch nước Trương Tấn Sang trao tặng danh hiệu NSƯT cho các nghệ sĩ năm 2012 (đợt 7).

Nhắc tới thành viên của các hội đồng, xin được chia sẻ băn khoăn của một nữ đạo diễn sân khấu nổi tiếng trong một bài báo, rằng: “Hội đồng có mặt những người không hiểu về nghệ thuật, không phải là nghệ sĩ nhưng lại có quyền chi phối quyết định phong tặng danh hiệu cao quý này là điều đáng buồn”?

Số lượng thành viên Hội đồng các cấp đều được quy định rất rõ trong Nghị định 89. Có thể lấy thí dụ, Hội đồng chuyên ngành cấp Nhà nước gồm 15 đến 17 thành viên theo từng lĩnh vực. Nói như nghệ sĩ nổi tiếng trên, số “không nắm rõ đặc thù của từng loại hình nghệ thuật và cũng không phải là nghệ sĩ” chiếm rất ít (Chủ tịch Hội đồng là một đồng chí lãnh đạo Bộ VHTTDL và một trong hai Phó Chủ tịch Hội đồng - là tôi). Số còn lại, chiếm tỷ lệ rất lớn trong Hội đồng (Cục trưởng Cục Điện ảnh hoặc Cục trưởng Cục Nghệ thuật biểu diễn, các thành viên đại diện Ban Tuyên giáo Trung ương, Liên hiệp các hội VHNTVN, chuyên gia về chuyên ngành đó cùng các NSND, NSƯT...) đều là những cá nhân hiểu biết, gắn bó rất nhiều năm trong lĩnh vực đó, đều đủ cả tâm và tầm để có được sự lựa chọn chính xác. Thành viên của tất cả các hội đồng đợt này đểu làm việc hết sức nghiêm túc, cẩn trọng và công tâm. Tôi tin vào sự công bằng, chính xác trong những lá phiếu của họ.

Công tác xét tặng, dù đã thực hiện tới lần thứ 8, vẫn không tránh được những “điều ra tiếng vào”. Người bực bội vì trượt danh hiệu. Người thất vọng vì những cái tên xứng đáng vẫn phải đứng ngoài. Người trăn trở câu hỏi có hay không sự phân biệt với diễn viên hài. Người chua xót khi thấy đồng nghiệp đã qua đời mới được muộn màng ghi nhận...?

Tôi đọc rất kỹ tất cả những ý kiến được các phương tiện truyền thông bắc nhịp cầu phản ánh nên biết rõ những trường hợp nghệ sĩ bạn đang đề cập tới. Xin được trao đổi thẳng thắn từng vấn đề mà dư luận đặt ra. Nghị định 89 quy định rõ tiêu chuẩn xét tặng danh hiệu NSND (có thời gian hoạt động nghệ thuật chuyên nghiệp 20 năm trở lên, riêng với xiếc - múa là 15 năm, từ khi được phong tặng danh hiệu NSƯT phải có ít nhất 2 giải Vàng quốc gia) và NSƯT (thời gian 15 năm, riêng xiếc - múa là 10 năm, ít nhất 2 giải Vàng quốc gia hoặc 1 giải Vàng và 2 giải Bạc quốc gia). Nghệ sĩ chỉ có thể vượt qua vòng bình chọn của mỗi hội đồng, khi đạt trên 90% số phiếu. Tất cả những trường hợp “trượt” danh hiệu lần này, đều vì thiếu một hoặc vài tiêu chuẩn trong số đó.

Câu hỏi “có hay không sự phân biệt đối xử với diễn viên hài” là hoàn toàn không có cơ sở. Trong nội dung văn bản pháp quy cùng quy trình làm việc tại tất cả các hội đồng, các vòng bỏ phiếu, yếu tố chính kịch - hài kịch chưa bao giờ được đề cập. Tất cả đều được đặt trên một mặt bằng chung để xem xét, đánh giá sao cho đạt tới sự khách quan, công bằng cao nhất. Bạn có thể tham khảo thêm kết quả họp Hội đồng chuyên ngành cấp Nhà nước xét tặng danh hiệu “Nghệ sĩ Nhân dân”, “Nghệ sĩ Ưu tú” đăng tải trên Cổng thông tin điện tử của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch để hiểu thêm về điều này.

Với luồng dư luận về việc “chạy” danh hiệu, tôi cũng đã trả lời rõ ràng: “Số thành viên theo quy định của cả bốn hội đồng xê dịch từ 52 đến 64 người. Liệu có thể lấy lòng, xin xỏ, mua chuộc từng đó người để đạt được trên 90% số phiếu mỗi vòng không? Mỗi người sẽ tự có câu trả lời”.

Với một số trường hợp đặc biệt cụ thể (nghệ sĩ chuyên đóng vai phụ, nghệ sĩ thuộc các đơn vị xã hội hóa không có điều kiện tham gia liên hoan - hội diễn chuyên nghiệp nên rất khó có huy chương...), có nên nới rộng biên độ quy định để họ đỡ phần thiệt thòi không, thưa ông?

Đợt xét tặng lần thứ 8, năm 2015 cũng đánh dấu lần đầu áp dụng Nghị định 89 “Quy định về xét tặng danh hiệu NSND, NSƯT” (NĐ89/2014/NĐ-CP) do Thủ tướng Chính phủ ký ngày 29-9-2014. Những vấn đề nảy sinh từ thực tiễn cuộc sống, như những trường hợp bạn hỏi, chúng tôi hết sức lắng nghe và ghi nhận, để từ đó có hướng điều chỉnh thích hợp, trong những đợt xét tặng sau.

Thực thi công tác thi đua khen thưởng cũng như “làm dâu trăm họ”. Ý kiến phản hồi trái chiều là chuyện muôn thuở. Nhưng là người trực tiếp tham gia soạn thảo nghị định, đồng thời cũng là người thực thi, cho đến hiện tại, cá nhân tôi chưa thấy vấn đề gì lớn xảy ra.

Cũng xin được nói thêm là nội dung nghị định mới này đã có một số điều chỉnh, thể hiện sự quan tâm rất lớn của Đảng và Nhà nước tới việc ghi nhận, đánh giá những đóng góp của các thế hệ nghệ sĩ, với tiêu chí “đặt vinh dự của nghệ sĩ lên trên hết”. Thí dụ như giảm số năm công tác với hai ngành nghệ thuật đặc thù có tuổi đời cống hiến ngắn ngủi là múa và xiếc. Khoảng cách 5 năm để đưa một NSƯT vào danh sách xét tặng NSND đã được bãi bỏ. Nghệ sĩ trẻ cũng được khuyến khích, khi tiêu chuẩn quy định có bổ sung thêm cả HCB, thay vì chỉ HCV như trước kia và bản quy đổi giải thưởng rất cụ thể, để mỗi người nghệ sĩ đã có cống hiến theo quy định của Nghị định đều được ghi nhận thành tích.

Trân trọng cảm ơn ông vì cuộc trò chuyện này!

Ảnh trong bài: TRẦN HẢI