Hôm nhận được thư mời làm khách dự cuộc thi Nghệ thuật sân khấu kịch nói chuyên nghiệp toàn quốc năm 2015 tại Thanh Hóa của Cục NTBD, thầy vui lắm khi biết tôi cũng là khách của Hội NSSKVN. "Đi nhé, chả mấy khi ngồi một chỗ "xơi" gần ba chục vở diễn!". Thế rồi cháu ngoại sắp đi học xa, thầy đành gác lại bữa tiệc sân khấu ở Thanh Hóa để cùng cả gia đình đi Hội An du lịch, trước khi tiễn cháu lên đường.
Ngày thứ sáu, 3-7-2015, thầy gọi điện cho tôi, hẹn mai bay ra Hà Nội. Thế nhưng, hôm sau thầy phải vào bệnh viện, và mấy hôm nay, Liên hoan nghệ thuật sân khấu toàn quốc "Hình tượng Người chiến sĩ Công an nhân dân" đang diễn ra mà cuộc hẹn với trò mãi mãi không thành!
Giản dị, thân tình và bình đẳng với bất kỳ ai, dù là cấp dưới hay học trò là điều ai cũng thấy ở GS, TS, Nghệ sĩ Nhân dân (NSND) Đình Quang. Sự giản dị, thân tình và bình đẳng của một người thầy đầy tâm huyết, đam mê nghề nghiệp và nội lực của người thừa "vốn", không ngại bị coi thường!
Sinh năm 1928 tại Hà Nội, NSND Đình Quang là người tiên phong trong mỗi vị trí được giao. Là người thầy, ông là hiệu trưởng đầu tiên của Trường Nghệ thuật sân khấu Việt Nam, dìu dắt lớp diễn viên "thế hệ vàng" như Doãn Hoàng Giang, Trọng Khôi, Đoàn Dũng, Hà Văn Trọng, Thế Anh, Mỹ Dung, Bích Thu, Xuân Chính... Ông cũng là hiệu trưởng đầu tiên của Trường đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội, nơi có những nghệ sĩ tên tuổi hiện nay "ra lò" từ đây.
Là nhà lý luận sân khấu, ông là người đầu tiên giới thiệu "sân khấu thế hệ Xta-nít-xláp-xki" và "phương pháp Béc-tôn Brếch" vào Việt Nam; viết hàng loạt tác phẩm lý luận như: "Mấy vấn đề về nghệ thuật biểu diễn" (năm 1962), "Kỹ thuật tâm lý diễn viên" (1968), "Nghệ thuật biểu diễn hiện thực tâm lý" (1978), "Sân khấu tiểu luận" (1975), "Phương pháp sân khấu Béc-tôn Brếch" (1983), "Bàn về sân khấu tự sự" (1982), "Sân khấu Việt Nam" (1998).
Là đạo diễn sân khấu, ông là người đầu tiên lồng ghép điện ảnh vào sân khấu để thể hiện tâm lý nhân vật qua "Đại đội trưởng của tôi". Và "Hão", "Bệnh sĩ", "Bạch đàn liễu", "Một đêm giông tố", "Vòng phấn Cáp-ca-dơ"... của ông đầy hiện đại, với những thủ pháp tiếp thu của nước ngoài, nhưng được Việt hóa bằng những trình thức của sân khấu truyền thống.
Là nhà quản lý, ông là một trong những người đi tiên phong trong đổi mới nghệ thuật sân khấu, đi trước thời gian... Sau này, với tư cách Thứ trưởng Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), phụ trách nghệ thuật, ông đã "cứu" không ít vở diễn trước thềm Đổi mới như "Tôi và chúng ta", "Hồn Trương Ba da hàng thịt", "Nửa ngày về chiều"... trở thành những vở diễn kinh điển của sân khấu cách mạng.
Không chỉ sân khấu, GS, TS, NSND Đình Quang còn là tác giả của kịch bản "Khăn tang kháng chiến", "Hạt vàng" và gần đây nhất là tập "Tạp cảm" . Ông cũng còn là một nhà văn hóa với các công trình: "Còn văn hóa còn nhân loại", "Văn hóa và sự phát triển nhân cách", "Nhận thức và xử lý văn hóa trên thế giới", "Văn học nghệ thuật và sự hình thành phát triển nhân cách", "Văn học nghệ thuật Thăng Long - Hà Nội, quá khứ và hiện tại", "Nghệ thuật Việt Nam với sự phát triển nhân cách và văn minh Việt Nam"...
GS, TS, NSND Đình Quang được Nhà nước trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học - nghệ thuật năm 2007. Ở ông có sự trộn lẫn của bộ óc nghệ sĩ và bộ óc nhà khoa học, trái tim nhà lãnh đạo với trái tim bình dân. Ông lớn, nhưng vẫn gần gũi không xa vời là vì vậy. Ông dẫn dắt, hướng đạo học trò, nhưng luôn là người đồng hành trong mọi buồn vui, tìm tòi sáng tạo, làm nên sự giản dị của một người "giàu có"!
Thầy ơi!
Có ai tin được vị giáo sư già ở tuổi 87 vẫn hằng ngày "lướt nét", "chơi phây". Thầy hẹn tôi sau khi xem xong đợt "sân khấu Công an" sẽ viết về đề tài này trong sân khấu, vấn đề kia về xã hội và rảnh thì nhảy vào mạng, cũng là hình thức giải trí và bồi bổ thêm hiểu biết. Những ý định dang dở, những lời hẹn bị cắt ngang như cái kết đột ngột bất ngờ của sân khấu chăng?
Không! Cây đại thụ của sân khấu đã ra đi nhưng bóng mát và gốc rễ còn để lại.
