Vĩnh biệt Giáo sư Hoàng Như Mai, một người thầy đức độ, tài hoa

Mới đây, sáng chủ nhật 22-9 vừa qua, lớp Văn khóa tám chúng tôi đã họp mặt đông đủ tại Hội Nhà văn Việt Nam do nhà thơ Hữu Thỉnh tổ chức. Nhiều người cũng đã nhắc tới Giáo sư Hoàng Như Mai với tất cả tấm lòng yêu kính và mong được có dịp đến thăm thầy ở TP Hồ Chí Minh...

Không ngờ, ngày hôm sau, anh Hoàng Vũ Quân, con trai Giáo sư Hoàng Như Mai gọi điện báo tin cho tôi là Giáo sư Hoàng Như Mai đang lâm bệnh nặng, có thể ra đi trong một ngày gần nhất.  Tôi gọi điện báo tin thầy bị mệt cho các bạn bè. Mọi người đều buồn và vô cùng sốt ruột về tình hình sức khỏe của thầy. Các bác sĩ giỏi nhất ở Viện Quân y 175 đã tập trung hội chẩn và tìm những giải pháp tốt nhất có thể để chữa trị, và Giáo sư Hoàng Như Mai cũng đã hồi tỉnh lại được phần nào. Nhưng do tuổi cao, sức yếu, đến 15 giờ 30 phút ngày 26-9-2013, giáo sư đã trút hơi thở cuối cùng trên giường bệnh.

Giáo sư Hoàng Như Mai năm nay tròn 95 tuổi. Ông sinh ra trong một gia đình có thân phụ là quan tuần phủ Bắc Giang, quê gốc ở huyện Thanh Trì, Hà Nội. Từng là học sinh Trường Bưởi (Hà Nội), sinh viên Ðại học Y khoa rồi Ðại học Luật, nhưng ông lại có năng khiếu về văn chương và yêu thích nghệ thuật sân khấu. Vì vậy mà từ những ngày đầu Cách mạng  Tháng Tám năm 1945, ông đã lập hẳn một đoàn kịch tuyên truyền cứu quốc, trong đó có nhà thơ, nhà viết kịch Thế Lữ và nhiều tên tuổi trong làng kịch Việt Nam sau này. Vợ của ông, bà Phạm Kim Trang là diễn viên trong đoàn kịch. Ðoàn đã thực hiện chuyến lưu diễn từ miền bắc vào đến Nam Trung Bộ thì kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp bùng nổ nên phải quay về Hà Nội. Ðến năm 1948, tổ chức điều ông sang ngành giáo dục làm nghiên cứu và giảng dạy văn học Việt Nam. Nhưng tình yêu sân khấu trong ông vẫn nồng nàn. Ông đã sáng tác vở kịch lịch sử về nhà Tây Sơn và Anh hùng áo vải Quang Trung - Nguyễn Huệ trong vở Tiếng trống Hà Hồi và đã diễn rất thành công tại Hà Nội năm 1952. Sau đó ông còn viết tiếp nhiều vở kịch nói và kịch thơ, góp phần đáng kể cho nền sân khấu Việt Nam thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp.

Năm 1965, Khoa Văn Ðại học Tổng hợp Hà Nội chủ trương dựng kịch tham gia hội diễn sân khấu toàn quốc. Vở kịch Những người chiến thắng kể về Anh hùng Nguyễn Văn Trỗi của Học Phi được chọn làm tiết mục dự hội diễn. Tôi được Chủ nhiệm Khoa Văn là thầy Hoàng Xuân Nhị giao cho làm đạo diễn dưới sự cố vấn của thầy Hoàng Như Mai. Trong quá trình dựng vở, thầy luôn theo sát chỉ bảo cho tôi từng ly từng tí. Hôm đoàn kịch về Hà Nội tham gia hội diễn, thầy Hoàng Như Mai vì bận không đi cùng đoàn được, ông viết cho tôi một bức thư dài, trong đó dặn dò là không được nóng nảy nặng lời với anh, chị em khi diễn tập, nếu có ai đó làm sai, làm hỏng vai kịch. Tôi vô cùng xúc động khi đọc bức thư của thầy. Bức thư viết trên giấy pơ-luya mỏng, đến nay tôi vẫn giữ như một vật quý. Nhờ có sự quan tâm chỉ bảo của thầy Hoàng Như Mai mà vở kịch về Anh hùng Nguyễn Văn Trỗi của Khoa Văn đã biểu diễn thành công tại Nhà hát Lớn Hà Nội với sự tham dự của một số đồng chí trong Bộ Chính trị và Trung ương.

Khi trở về khu sơ tán ở Tràng Dương, Ðại Từ (Thái Nguyên), thầy Hoàng Như Mai gọi tôi tới nhà riêng là một túp nhà tranh lụp xụp để chúc mừng thành công của đoàn kịch và tôi. Thầy hỏi tôi đã bớt nóng nảy chưa? Tôi nhớ mãi lúc đó mình đã xúc động thưa lại với thầy: "Dạ em đã quyết tâm thực hiện như lời dạy của thầy...".

Sau này, trên con đường nghiên cứu sân khấu của tôi, Giáo sư Hoàng Như Mai vẫn thường xuyên quan tâm đọc và trao đổi, góp ý với người học trò của mình. Năm ngoái, GS Hoàng Như Mai gửi tặng tôi tập kịch của ông và trực tiếp nói chuyện qua điện thoại, góp ý về những công việc của Trung tâm Nghiên cứu bảo tồn và Phát huy văn hóa dân tộc và một số trăn trở của ông về hoạt động của ngành văn hóa hôm nay. Qua điện thoại tôi thấy giọng ông yếu hơn trước rất nhiều. Thời ở khu sơ tán (thôn Tràng Dương, huyện Ðại Từ) GS Hoàng Như Mai là người giảng văn học Việt Nam hay, hấp dẫn nhất, như ông tự nói: "Tôi nói hay hơn viết". Thời đó giọng ông âm vang, trầm ấm, lại nói có duyên nên sinh viên như bị hút vào ông. Giáo sư Hoàng Như Mai giảng không cần giáo trình, không cần sách mà bằng tài năng và cả khả năng hùng biện, bởi ông từng là diễn viên kịch nói.

Nặng lòng với sân khấu, cũng vì thế mà Giáo sư Hoàng Như Mai vẫn canh cánh một lòng trở lại với sân khấu. Ông tâm sự: "Tôi có nguyện vọng từ thời trẻ là làm văn nghệ, nhưng rồi Nhà nước lại gọi sang làm giáo dục. Có những người bạn xưa nói vui với tôi: Anh sang bên giáo dục được phong Nhà giáo Nhân dân, nhưng nếu anh cứ ở bên văn nghệ (sân khấu) chắc cũng được là Nghệ sĩ Nhân dân" (trích thư của GS Hoàng Như Mai gửi cho lớp Văn khóa tám). Ông đã cùng với NSND Sỹ Tiến viết cuốn sách Nghệ thuật cải lương, sau đó viết tiếp cuốn Soạn giả Trần Hữu Trang. Vì thế mà Bộ Văn hóa (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã nhiều lần thuyết phục, mời ông về làm Viện phó Viện Nghệ thuật sân khấu Việt Nam (lúc đó Giáo sư Hoàng Châu Ký làm Viện trưởng), nhưng Bộ Giáo dục lại muốn giữ ông lại. Cũng chính Giáo sư Hoàng Như Mai là người đã "xe duyên" cho Giáo sư Nguyễn Lộc ở Khoa Văn Ðại học Tổng hợp Hà Nội và nhà thơ Hoàng Ý Nhi con gái Giáo sư Hoàng Châu Ký thành vợ chồng. Cặp đôi tài năng này đã có nhiều đóng góp tích cực cho nền văn học Việt Nam.

Ðể thể hiện tấm lòng tôn kính với người thầy tài năng, đức độ, năm Giáo sư Hoàng Như Mai tròn 80 tuổi, chúng tôi tổ chức mừng sinh nhật thầy tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Hà Nội. Và năm Giáo sư thượng thọ 90 tuổi (ngày 18-9-2008) với tư cách là Chủ tịch Quốc hội khóa XII lúc bấy giờ, anh Nguyễn Phú Trọng đã gửi lẵng hoa và thư "Chúc mừng thầy Hoàng Như Mai - Giáo sư, Nhà giáo Nhân dân - một người thầy đức độ, tài hoa, tâm huyết, chân tình...".

Từ ngày Giáo sư Hoàng Như Mai chuyển về TP Hồ Chí Minh sinh sống và giảng dạy, rồi làm Chủ tịch Hội Nghiên cứu và Giảng dạy văn học TP Hồ Chí Minh thì tôi ít được gặp, song vẫn thường xuyên thăm hỏi thầy qua điện thoại. Ông rất vui khi biết phần lớn các học trò của mình đều thành đạt trong sự nghiệp văn hóa, văn nghệ.

Tấm lòng trong sáng, chân tình, đức độ của Giáo sư Hoàng Như Mai được thể hiện trong những câu thơ ứng tác làm xúc động lòng người khi ông trở về thăm địa chỉ Khoa Văn thời sơ tán ở Tràng Dương, Ký Phú năm xưa mà đến giờ đọc lên chúng tôi lại rưng rưng:

...Nhớ khi Ký Phú, Ðồng Văn

Mấy phen mì độn, mấy lần

đạn bom

Thầy, cô người mất, người

còn

Sinh viên mấy nấm mồ chôn

chiến trường.

Viết sao hết, nói sao đủ về người thầy của chúng tôi - Giáo sư Hoàng Như Mai, một nhân cách lớn.

Hà Nội, ngày 27-9-2013

Các tác phẩm, công trình tiêu biểu của GS Hoàng Như Mai