Tính đến thời điểm hiện tại, nước ta đã có sáu vườn ươm doanh nghiệp (bốn tại Hà Nội và hai tại TP Hồ Chí Minh) đang triển khai hoạt động. Hầu hết các cơ sở này đều mới thành lập trong vòng từ một đến năm năm trở lại đây, mặc dù quy mô còn nhỏ nhưng cũng đã thu được một số thành công bước đầu. Các vườn ươm doanh nghiệp này đã xây dựng được một mối quan hệ mạng lưới với nhau thông qua những chương trình hợp tác trong và ngoài nước. Có thể dễ dàng nhận thấy các cơ sở này đều xuất hiện tại nơi tập trung tiềm lực (KH và CN) và nguồn nhân lực trình độ cao của Việt Nam. Các doanh nghiệp được ươm tạo tập trung chủ yếu ở các lĩnh vực công nghệ chính là: Công nghệ thông tin truyền thông (ICT), công nghệ sinh học, công nghệ chế biến thực phẩm - những lĩnh vực được coi là có thế mạnh của Việt Nam về thành quả cũng như nguồn nhân lực.
Hoạt động ươm tạo tại Trung tâm ươm tạo doanh nghiệp công nghệ cao Hòa Lạc
Trung tâm ươm tạo doanh nghiệp công nghệ cao (CNC) tại Khu CNC Hòa Lạc được thành lập theo Quyết định số 2269/QÐ-BKHCN ngày 29-12-2006 của Bộ trưởng KH và CN. Ðây là một trong những mô hình vườn ươm doanh nghiệp đầu tiên tại Việt Nam nhằm khuyến khích và hỗ trợ việc hình thành và phát triển doanh nghiệp dựa trên nền tảng CNC. Qua hai năm triển khai hoạt động, trung tâm đã bước đầu thu được những kết quả đáng khích lệ. Hiện tại, đã có mười doanh nghiệp tham gia ươm tạo trong các lĩnh vực công nghệ sinh học và ICT. Các doanh nghiệp này chủ yếu xuất phát từ các viện nghiên cứu, trường đại học và chương trình Nhân tài Ðất Việt, một cuộc thi hằng năm trong lĩnh vực ICT. Các sản phẩm đã và đang được nghiên cứu, phát triển tại trung tâm đều tập trung vào nhu cầu thực tiễn trong lĩnh vực ICT, dịch vụ ứng dụng CNC, nông nghiệp, y tế và môi trường. Hầu hết các sản phẩm này đã được thương mại hóa ở quy mô nhỏ và thu được những kết quả hết sức khả quan trong việc tiếp cận thị trường, có thể kể đến các sản phẩm như: Hệ thống tìm kiếm trực tuyến IZOMI, phần mềm EDOVE 2.0 quản lý và điều hành ta-xi, trường học trực tuyến, súp cao đạm, kích dục tố PMSG, LTH-100, tinh nghệ - dứa BROCURMA C-Bă, bột chiết trứng kiến gai đen BROCURMA-TK. Trong năm 2009, sẽ có ít nhất tám sản phẩm mới của các doanh nghiệp này được công bố và chính thức thương mại hóa. Căn cứ vào cơ sở vật chất hiện có và số lượng hồ sơ đăng ký tham gia ươm tạo, dự kiến trong năm 2009, trung tâm sẽ đón thêm từ bảy đến mười nhóm ươm tạo trong các lĩnh vực công nghệ sinh học và ICT.
Một số kinh nghiệm rút ra
Có thể còn quá sớm để đưa ra nhận xét vườn ươm doanh nghiệp nào là thành công hay thất bại ở nước ta. Tuy nhiên, đối với việc nhân rộng mô hình vườn ươm doanh nghiệp trên toàn quốc thì những bài học kinh nghiệm kịp thời rút ra của các cơ sở đã đi vào hoạt động ở trong nước là hết sức quý báu. Chính vì vậy, thông qua thực tiễn quá trình chuẩn bị và triển khai mô hình ươm tạo doanh nghiệp tại Khu CNC Hòa Lạc, chúng tôi muốn chia sẻ một số quan điểm khi chuẩn bị và triển khai một vườn ươm doanh nghiệp như sau:
Xác định mô hình hoạt động: Qua nghiên cứu, chúng tôi nhận thấy rằng, có hai loại mô hình hiện có ở nước ta có thể giải quyết được mâu thuẫn trên, đó là: Mô hình tổ chức KH và CN công lập tiến tới tự chủ, tự chịu trách nhiệm theo tinh thần của Nghị định số 115/2005/NÐ-CP và Vườn ươm doanh nghiệp Khu Phần mềm Quang Trung. Ðiểm mấu chốt trong việc xác định mô hình hoạt động là: Năng động, tự chủ, phát triển bền vững và phi lợi nhuận.
Ðịa điểm: Việc xác định địa điểm rất quan trọng và có tính chất quyết định sự thành bại của vườn ươm doanh nghiệp. Ðịa điểm của vườn ươm được xác định bởi ba yếu tố: Nguồn nhân lực (nơi tập trung nguồn nhân lực: viện, trường, khu công nghiệp, khu CNC); môi trường đầu tư (dịch vụ phát triển doanh nghiệp sẵn có và thuận tiện, khả năng tiếp cận đối tác, làm việc mạng lưới, môi trường cạnh tranh) và bán kính ảnh hưởng (nhằm xác định chính xác nguồn tiềm năng cho ươm tạo doanh nghiệp).
Quy mô: Có bốn yếu tố quyết định tới quy mô của vườn ươm doanh nghiệp, đó là nguồn nhân lực, môi trường đầu tư, tinh thần doanh nhân và năng lực vận hành. Trong đó, hai yếu tố mang tính chất quyết định là môi trường đầu tư và tinh thần doanh nhân. Cần nói thêm về khái niệm tinh thần doanh nhân ở đây không những chỉ đề cập đến ý muốn trở thành doanh nhân mà còn xem xét đến khía cạnh khả năng trở thành doanh nhân, một yếu tố ảnh hưởng rất lớn tới quá trình ươm tạo doanh nghiệp và sự phát triển của chính doanh nghiệp đó.
Xây dựng mối liên kết: Quy trình ươm tạo doanh nghiệp đòi hỏi phải có một mối liên kết hữu cơ giữa các cơ quan hữu quan để gắn kết đào tạo - nghiên cứu - doanh nghiệp và phát triển kinh tế địa phương. Việc tìm kiếm đối tác, xác định đối tác chiến lược và thu hút sự quan tâm của chính quyền địa phương, tranh thủ sự hỗ trợ quốc tế là những yếu tố không thể thiếu đối với bất kỳ vườn ươm doanh nghiệp nào.
Công nghệ hay công ăn việc làm: Xu hướng của các vườn ươm doanh nghiệp hiện nay là ươm tạo các doanh nghiệp dựa trên nền tảng công nghệ tiên tiến, kích thích hoạt động nghiên cứu theo định hướng thị trường, thúc đẩy chuyển giao công nghệ, đổi mới doanh nghiệp. Tuy nhiên sẽ có một số vườn ươm tại một số địa phương do yêu cầu thực tiễn phải chú trọng tới giải quyết công ăn việc làm hoặc hướng tới cả hai mục đích trên, việc cân nhắc tiêu chí trình độ công nghệ đối với những trường hợp này cần được xem xét kỹ lưỡng, tránh trường hợp cho ra đời hàng loạt doanh nghiệp mới áp dụng những công nghệ lạc hậu.
Nguồn tài chính: Chúng ta cần học tập kinh nghiệm của các nước thành công trong việc ươm tạo doanh nghiệp, đặc biệt là các nước tại châu Á trong việc đa dạng hóa các nguồn vốn cho doanh nghiệp ươm tạo, bao gồm cả việc tạo cơ chế, chính sách để một mặt thu hút các nguồn vốn trong và ngoài nước, mặt khác tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp trong việc tiếp cận các nguồn vốn này.
Thúc đẩy các hoạt động nghiên cứu theo cơ chế thị trường: Ðã có rất nhiều tài liệu đề cập tới vấn đề này, tuy nhiên chúng tôi chỉ muốn lưu ý tầm quan trọng của yếu tố này như là điều kiện cần đối với các vườn ươm. Các vấn đề liên quan ở đây là một mặt cần khuyến khích các hoạt động nghiên cứu theo cơ chế thị trường, mặt khác cần nghiên cứu và chuẩn bị cơ sở vật chất, trang thiết bị của vườn ươm nhằm sẵn sàng đón nhận, đáp ứng các yêu cầu của hoạt động nghiên cứu, thử nghiệm; tăng cường mối liên kết với các tổ chức KH và CN trong và ngoài nước nhằm phối hợp và hỗ trợ các hoạt động nghiên cứu trong quá trình ươm tạo doanh nghiệp.
Phát triển mạng lưới vườn ươm doanh nghiệp là một giải pháp chiến lược đã được xác định tại các văn kiện của Ðảng và các văn bản của Quốc hội, Chính phủ nhằm đổi mới doanh nghiệp, nâng cao tiềm lực KH và CN và năng lực cạnh tranh quốc gia. Quá trình thực hiện đòi hỏi phải có sự phối hợp đồng bộ giữa các cơ quan chức năng và các địa phương, đồng thời ở tầm vĩ mô phải có một định hướng phát triển cụ thể cho từng giai đoạn, từng vùng, miền, tránh trường hợp phát triển theo phong trào dẫn đến hiệu quả không như mong muốn. Bên cạnh đó, sự quan tâm của Chính phủ và các bộ, ngành liên quan việc hỗ trợ các vườn ươm doanh nghiệp là rất cần thiết. Sự thành công của các vườn ươm này đóng một vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy hình thành mạng lưới vườn ươm doanh nghiệp trên toàn quốc, đáp ứng yêu cầu CNH, HÐH và hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam.
NGUYỄN ÐỨC LONG
Giám đốc Trung tâm ươm tạo doanh nghiệp
công nghệ cao - Khu công nghệ cao Hòa Lạc
