Tiếp tục xây dựng và hoàn thiện đồng bộ thể chế phát triển bền vững

Đây là một nhiệm vụ bắt nguồn từ đòi hỏi cơ bản khách quan. Trước hết, đổi mới đồng bộ, phù hợp giữa kinh tế và chính trị, văn hóa, xã hội sẽ tạo động lực mới cho sự phát triển nhanh và bền vững đất nước.

Đòi hỏi khách quan của quá trình phát triển

Báo cáo chính trị tại Đại hội Đảng lần thứ XIII đã định hướng về hoàn thiện thể chế phát triển bền vững trong giai đoạn 2021-2030 là: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ tư duy xây dựng, hoàn thiện đồng bộ thể chế phát triển bền vững về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, môi trường... tháo gỡ kịp thời những khó khăn, vướng mắc, khơi dậy mọi tiềm năng và nguồn lực, tạo động lực mới cho sự phát triển nhanh và bền vững đất nước”(1).

Theo đó, “thể chế phát triển bền vững” mà văn kiện Đại hội XIII đề ra so với trước đây không chỉ là xây dựng và hoàn thiện thể chế kinh tế mà còn bao hàm cả việc xây dựng và hoàn thiện thể chế chính trị, văn hóa, xã hội, khoa học, công nghệ, an ninh, quốc phòng... Đó chính là bài học được rút ra từ thực tiễn lãnh đạo công cuộc đổi mới xây dựng, phát triển đất nước trong gần 40 năm qua.

Thể chế phát triển bền vững ở nước ta hiện nay tuy đã từng bước được xây dựng, nhưng nhìn chung chưa hoàn thiện còn nhiều hạn chế, vướng mắc, gây ra những khó khăn trong việc phát huy nguồn lực, sức mạnh để phát triển đất nước một cách đồng bộ, bền vững.

Đúng như Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 9/11/2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII, kỳ họp thứ sáu đã chỉ rõ: “Hệ thống pháp luật còn một số bất cập, chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Quyền lực Nhà nước chưa được kiểm soát hiệu quả; cơ chế kiểm soát quyền lực chưa hoàn thiện,... cơ chế bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân, quyền con người, quyền công dân có mặt chưa được phát huy đầy đủ; cải cách hành chính, cải cách tư pháp chưa đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước”.

Việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống thể chế phát triển bền vững trong điều kiện thế giới vận động và phát triển với những thay đổi to lớn, mạnh mẽ toàn diện nhất là cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư mở ra nhiều cơ hội và thách thức cho quá trình phát triển kinh tế, xã hội, trong đó có xây dựng và hoàn thiện thể chế phát triển bền vững.

Trong bối cảnh đó đặt ra những yêu cầu mới, đòi hỏi mới của công cuộc xây dựng và phát triển đất nước trong thời kỳ mới, trong đó có việc xây dựng và hoàn thiện thể chế phát triển bền vững.

Phát huy nguồn lực tạo động lực mới

Xây dựng và hoàn thiện đồng bộ thể chế phát triển bền vững là quá trình xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật, một mặt phải sửa đổi, bổ sung nhằm làm sâu sắc hơn, hoàn thiện hơn chất lượng của các đạo luật, bộ luật đã có, và mặt khác xây dựng thêm những đạo luật, bộ luật mới cần thiết mà nước ta từ trước đến nay chưa có để có một hệ thống thể chế đầy đủ, đồng bộ và tốt cả về chất lượng và số lượng trên tất cả các lĩnh vực.

Có thể gọi đây là thời kỳ xây dựng và hoàn thiện thể chế theo chiều sâu để bảo đảm yêu cầu phát triển đất nước nhanh và bền vững, với chất lượng của một hệ thống pháp luật “dân chủ, công bằng, nhân đạo, đầy đủ, kịp thời, đồng bộ, thống nhất, công khai, minh bạch, ổn định, khả thi, dễ tiếp cận, đủ khả năng điều chỉnh các quan hệ xã hội, lấy quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của người dân, tổ chức, doanh nghiệp làm trung tâm, thúc đẩy đổi mới, sáng tạo” như Nghị quyết số 27-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII, kỳ họp thứ sáu đã đề ra.

Đây chính là thời kỳ tập trung hoàn thiện thể chế phát triển bền vững trên tất cả các lĩnh vực, tháo gỡ kịp thời khó khăn, vướng mắc, khơi dậy, phát huy mọi tiềm năng và nguồn lực tạo động lực mới cho phát triển nhanh và bền vững đất nước.

Trong đó, chú trọng hoàn thiện pháp luật về tổ chức, hoạt động của bộ máy Nhà nước và hệ thống chính trị; phát huy dân chủ, bảo đảm bảo vệ quyền con người, quyền công dân; đồng thời, coi trọng việc hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; mối quan hệ giữa Nhà nước, thị trường và xã hội; hoàn thiện pháp luật về phát triển giáo dục, đào tạo, khoa học công nghệ; phát triển nguồn nhân lực, thu hút, trọng dụng nhân tài; văn hóa, thông tin, truyền thông, thể thao, y tế, an sinh xã hội, bảo vệ môi trường, thích ứng với biến đổi khí hậu, phát triển kinh tế xanh, kinh tế số, kinh tế tuần hoàn; tư pháp, quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội, đối ngoại và hội nhập quốc tế.

Một số định hướng cụ thể, trước hết, tiếp tục xây dựng và hoàn thiện các thể chế về tổ chức và hoạt động của bộ máy Nhà nước. Trong lĩnh vực này cần tiếp tục thể chế hóa đầy đủ và sâu sắc hơn những quan điểm và tư tưởng mới của Hiến pháp năm 2013 và Nghị quyết số 27-NQ/TW về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa trong giai đoạn mới; đồng thời, nghiên cứu kế thừa và phát triển các giá trị tiến bộ của nhân loại phù hợp với nước ta để tiếp tục sửa đổi, bổ sung các luật tổ chức bộ máy nhà nước.

Tự kiểm soát quyền lực bên trong cơ quan quản lý nhà nước

Trong tổ chức và hoạt động của Quốc hội cần tiếp tục xây dựng và đổi mới mạnh mẽ pháp luật về bầu cử đại biểu Quốc hội để cử tri có điều kiện lựa chọn được đại biểu có chất lượng, sửa đổi, bổ sung Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội để giám sát tối cao của Quốc hội cũng như giám sát của các cơ quan của Quốc hội, đại biểu Quốc hội thật sự là một cơ chế kiểm soát quyền lực Nhà nước có hiệu lực và hiệu quả trong tổ chức quyền lực Nhà nước ở nước ta.

Yêu cầu đặt ra là tiếp tục đổi mới, hoàn thiện quy trình xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật bảo đảm chuyên nghiệp, khoa học, khả thi, hiệu quả. Quy định rõ hơn quy trình xây dựng chính sách với quy trình lập pháp và quy trình xây dựng văn bản dưới luật; phát huy tính năng động, sáng tạo, tích cực, vai trò trách nhiệm của các chủ thể đặc biệt là Chính phủ.

Nhiệm vụ quan trọng nữa là tiếp tục hoàn thiện pháp luật về tổ chức và hoạt động của Chính phủ theo hướng tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả, xây dựng một Chính phủ kiến tạo, liêm chính, phục vụ nhân dân, phục vụ doanh nghiệp; xác định đầy đủ, rõ ràng nội dung thẩm quyền quản lý vĩ mô của Chính phủ và thẩm quyền quản lý nhà nước của từng bộ, ngành theo những tiêu chí thống nhất. Tiến tới các bộ được điều chỉnh về tổ chức và hoạt động bằng luật mà không bằng nghị định như hiện nay. Tiếp tục hoàn thiện pháp luật về thủ tục hành chính theo hướng đơn giản, công khai, phục vụ nhân dân, phục vụ doanh nghiệp.

Nhiệm vụ quan trọng liên quan “xây dựng nền hành chính phục vụ nhân dân, dân chủ, pháp quyền, chuyên nghiệp, hiện đại, khoa học, trong sạch, minh bạch, tạo môi trường thuận lợi cho doanh nghiệp”(2). Phải đổi mới một cách căn bản về tổ chức và hoạt động thanh tra nhằm nâng cao hiệu lực và hiệu quả của cơ chế tự kiểm soát quyền lực bên trong cơ quan quản lý nhà nước.

Trong lĩnh vực tổ chức và hoạt động tư pháp: tiếp tục “xây dựng nền tư pháp chuyên nghiệp, hiện đại, công bằng, nghiêm minh, liêm chính, phụng sự tổ quốc, phục vụ nhân dân”(3), hoàn thiện pháp luật về tổ chức Tòa án theo cấp xét xử; bảo đảm xét xử độc lập, đúng pháp luật, kịp thời và nghiêm minh phòng chống tiêu cực, tham nhũng trong hoạt động xét xử nhất là xét xử dân sự, “xây dựng chế định tư pháp lấy xét xử làm trung tâm, tranh tụng là đột phá, bảo đảm tố tụng tư pháp dân chủ, công bằng, văn minh, pháp quyền, hiện đại, nghiêm minh, dễ tiếp cận, bảo đảm, bảo vệ quyền con người, quyền công dân”(4).

Hoàn thiện thể chế để Viện kiểm sát nhân dân thực hiện tốt chức năng thực hành quyền công tố và kiểm soát hoạt động tư pháp; tăng cường kiểm soát bên trong việc thực hành quyền công tố, kiểm soát hoạt động xét xử phù hợp với nguyên tắc: “thẩm phán, hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật”.

Bảo đảm quyền con người, quyền công dân

Tiếp tục rà soát, điều chỉnh, hoàn thiện các quy định về nhiệm vụ, tổ chức bộ máy của cơ quan điều tra và các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số họat động điều tra theo hướng tinh gọn, chuyên nghiệp, chất lượng, hiệu lực, hiệu quả đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ được giao góp phần bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong tố tụng tư pháp.

Coi trọng việc xây dựng và hoàn thiện các cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước. Đó là các cơ chế: Nhân dân trực tiếp kiểm soát quyền lực nhà nước; cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước bên trong mỗi cơ quan và giữa các cơ quan nhà nước, giữa Trung ương và địa phương, giữa các cấp chính quyền địa phương và giữa các cơ quan trong cùng một cấp chính quyền.

Quy định rõ hơn thẩm quyền trách nhiệm của cơ quan hành pháp trong kiểm soát các cơ quan thực hiện quyền lập pháp, tư pháp; đồng thời, kết hợp chặt chẽ, hiệu quả các cơ chế kiểm tra giám sát, kiểm soát quyền lực nhà nước của Đảng, Nhà nước và nhân dân. Nội dung trọng tâm nữa là tiếp tục xây dựng và hoàn thiện các thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Trước hết, cần tập trung xây dựng và hoàn thiện môi trường pháp lý thuận lợi, thúc đẩy, phát triển, khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, phát triển kinh tế số; hỗ trợ, khuyến khích sự ra đời của những lĩnh vực kinh tế mới, mô hình kinh doanh mới, kinh tế tuần hoàn, kinh tế chia sẻ.

Những yêu cầu, nhiệm vụ cần được chú trọng thực hiện, đó là: Hoàn thiện thể chế, thúc đẩy phát triển, nâng cao hiệu quả hoạt động doanh nghiệp; Hoàn thiện thể chế nâng cao hiệu quả hội nhập kinh tế quốc tế, xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ.

Với nhiệm vụ xây dựng và hoàn thiện thể chế về bảo vệ môi trường, cần tiếp tục hoàn thiện pháp luật về tổ chức bộ máy quản lý Nhà nước về bảo vệ môi trường từ trung ương đến cơ sở; hoàn thiện các thể chế về kiểm tra, thanh tra, chấp hành pháp luật về bảo vệ môi trường.

Thời gian tới, chúng ta cũng cần đặt nhiệm vụ trọng tâm tiếp tục xây dựng và hoàn thiện các thể chế về văn hóa, giáo dục, khoa học công nghệ với một số định hướng chủ yếu.

Theo đó: Về văn hóa, cần tập trung hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật cụ thể hóa: “chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn năm 2045”; xây dựng bộ chỉ số quốc gia về phát triển văn hóa, hoàn thiện chính sách pháp luật về phát triển nguồn nhân lực trong lĩnh vực văn hóa...

Bên cạnh đó, hoàn thiện thể chế thúc đẩy hoạt động khoa học công nghệ phát triển phù hợp cơ chế thị trường và thông lệ quốc tế, khuyến khích doanh nghiệp tham gia nghiên cứu phát triển và đổi mới công nghệ, khuyến khích, tạo điều kiện cho tổ chức, cá nhân đầu tư nghiên cứu, phát triển, chuyển giao ứng dụng có hiệu quả thành tựu khoa học công nghệ...

Về giáo dục, xây dựng và hoàn thiện chính sách pháp luật thu hút mạnh mẽ các nguồn lực xã hội cho phát triển giáo dục nhanh hơn, mạnh hơn, bảo đảm công bằng trong tiếp cận giáo dục, xây dựng văn hóa học đường, nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo.

(1) Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII - Tập 1, trang 114.

(2) Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 9 tháng 11 năm 2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII, kỳ họp thứ sáu.

(3) Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 9 tháng 11 năm 2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII, kỳ họp thứ sáu.

(4) Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 9 tháng 11 năm 2022 của Ban Chấp hành trung ương Đảng khóa XIII, kỳ họp thứ sáu.

GS, TS Trần Ngọc Đường, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội