Đối với ông Đỗ Xuân Viên (73 tuổi, Hà Nội), được ngắm lại những bức ảnh cưới của mình là một niềm hạnh phúc lớn lao. Những bức ảnh đón dâu từ hồi đầu thế kỷ, ảnh Lễ cưới vàng... của ông được phóng to, treo trang trọng tại Bảo tàng dân tộc học Việt Nam trong khuôn khổ cuộc sưu tầm ảnh “Đám cưới Việt Nam xuyên thế kỷ” phát động từ cuối năm 2003. Ông Viên đã tặng cho Bảo tàng hàng chục bức ảnh quý của gia đình mình, cùng với phim âm bản, băng hình, chỉ với mong muốn thế hệ trẻ hiểu hơn về cuộc sống của cha ông mình trước kia.
Cuộc vận động sưu tầm và chia sẻ những bức ảnh cưới trong thế kỷ 20 của Bảo tàng dân tộc học Việt Nam diễn ra vừa tròn một năm. Đã có hơn 400 bức ảnh được gửi về Bảo tàng, cùng với giấy đăng ký kết hôn (của những năm 30, 50 và 70), thiếp mời (của những năm 70, 80). Nhiều gia đình ở các thành phố lớn và một số tỉnh miền bắc đã tham gia cuộc vận động sưu tầm rất nhiệt tình. Có gia đình đã gửi tới 56 ảnh, phim âm bản, băng hình (gia đình ông Đỗ Xuân Viên), hoặc 20-30 ảnh (gia đình Luật sư Đỗ Xuân Sảng, gia đình ông Trịnh Văn The...). Ngoài ra Bảo tàng cũng nhận được ảnh cưới của một số gia đình người dân tộc thiểu số (Cơ-tu, Chu-ru), của kiều bào Việt Nam ở nước ngoài (hai gia đình ở Mỹ và Canada).
Đám cưới ở Chiến khu Việt Bắc.
Những bức ảnh về đám cưới tưởng chừng chỉ là những kỷ niệm rất riêng tư của mỗi người, mỗi gia đình nhưng khi được đặt cạnh nhau, chúng như những lát cắt phản ánh hoàn cảnh xã hội, và qua đó có thể thấy được sự thay đổi qua từng thời kỳ. Không chỉ là những thay đổi về hoàn cảnh, hình thức thể hiện đám cưới, mà còn là sự thay đổi về kinh tế, văn hóa. Những bức ảnh không chỉ đơn thuần mô tả niềm vui, hạnh phúc, mà còn kể ra được biết bao câu chuyện buồn vui, những kỷ niệm đẹp. Có bức ảnh cưới từ hồi đầu thế kỷ, với tục chăng dây đầu làng của đám trẻ con, đoàn nhà trai đi đón dâu trong khung cảnh một ngôi làng đơn sơ bình yên mà ít ai ngờ được, chính là khu vực đông đúc nhộn nhịp của Trường Đại học Ngoại thương ngày nay. Có bức ảnh đám cưới ở chiến khu Việt Bắc, chú rể là Vệ quốc đoàn, cả cô dâu và chú rể đều trong những bộ trang phục “thời chiến”, với bó hoa rừng tươi tắn trên tay...
Có những bức ảnh kỷ niệm chụp tại một chiếc xe tăng trên hầm Đờ Cát của đôi vợ chồng mới cưới trên chiến trường Điện Biên Phủ, vào đúng ngày chiến thắng 7-5-1954. Hai nhân vật chính là Trung tướng Cao Văn Khánh và phu nhân, bà đại tá Nguyễn Thị Ngọc Toản (ảnh trên ). Một điều xúc động là bà Toản đã tham gia phong trào đấu tranh ủng hộ nạn nhân chất độc da cam rất mạnh mẽ, vì người chồng thân yêu của bà chết vì nhiễm dioxin sau hàng chục năm chiến đấu ở chiến trường Tây Nguyên. Bức ảnh ban đầu bà Toản gửi tặng bảo tàng rất nhỏ, chỉ khoảng bằng ba đốt ngón tay, đã được các cán bộ bảo tàng chỉnh sửa lại và phóng to lên.
Cũng một bức ảnh cưới khác tại chiến trường Điện Biên thu hút sự chú ý của người xem, đó là ảnh của nguyên Thứ trưởng Bộ Đại học Hoàng Xuân Tùy và bà Song Ninh trong chiến dịch Điện Biên, cô dâu chú rể tươi tắn rạng rỡ trong bộ quân phục... Ông Hoàng Xuân Tùy từng là chủ nhiệm chính trị của một đơn vị bộ đội ở Điện Biên.
Đám cưới thời kháng chiến chống Mỹ.
Cũng là đám cưới thời chiến, nhưng những bức ảnh cưới thời kỳ chống Mỹ lại cho người xem một cái nhìn khác: Cô dâu, chú rể ăn mặc giản dị nhưng vẫn hết sức trang trọng, hôn trường trang trí đơn giản và rất đặc trưng với cờ Tổ quốc, ảnh Bác Hồ, đôi chim hòa bình, những khẩu hiệu “Vui gia đình không quên nhiệm vụ”, “Bảo vệ tinh hoa của Tổ quốc”...
Những đám cưới thời bình qua những bức ảnh cũng đem lại nhiều cảm xúc cho người xem. Có những đám cưới đón dâu qua cầu khỉ ở ĐBSCL, bằng xe đạp, bằng thuyền ở nông thôn Bắc Bộ, bằng xe Hải Âu hoặc Karosa ở Hà Nội (những năm 70-80). Có những đám cưới ở nhà thờ Thiên Chúa giáo, nhà thờ Tin lành; cô dâu, chú rể nhận sự chúc phúc của các linh mục với vẻ trang trọng, thành kính...
Những bức ảnh cưới cho người xem thấy được phần nào sự thay đổi của xã hội như thế nào từ đầu thế kỷ trước tới giờ. Những thay đổi từ trang phục, hoa cưới, từ trang trí hôn trường, phông màn, phương tiện đón dâu, tiệc cưới... cho đến thiếp mời, đồ mừng, lễ vật...
Cô dâu Hà Nội năm 1938.
Nếu như áo cô dâu những năm đầu thế kỷ là áo dài gấm Thượng Hải hoặc nhung kiểu cổ, khăn đóng và không thể thiếu những chiếc kiềng, xuyến đài các, những năm 60-70 là áo sơ mi trắng giản dị ở vùng nông thôn, sang hơn là áo dài trắng có cài bông hoa trên ngực ở thành thị, thì những năm 80 trang phục cưới đã thay đổi nhiều với váy ba tầng, nhiều đăng ten, găng tay trắng và hoa cài đầu... Đến những năm 2000, chiếc áo cưới đã trở nên gọn gàng hơn, giản dị hơn và cũng hiện đại hơn rất nhiều. Nếu như hoa cưới thời chiến chỉ là những bông hoa rừng đơn giản ở chiến khu, vài bông lay ơn của cặp vợ chồng ở Hà Nội, thì hoa cưới những năm 70-80 là những dây hoa hồng dài yểu điệu, hoặc bó lay ơn bọc trong giấy bóng mờ. Hoa cưới của đầu thế kỷ 21 là những bó nhỏ xinh, gọn gàng trong tay cô dâu với nhiều loại hoa phong phú hơn, mầu sắc cũng đa dạng hơn, không chỉ một mầu trắng đơn sơ như thế hệ ông bà, cha mẹ họ...
Sự thay đổi của đồ mừng cũng là một điều thú vị được thể hiện qua các bức ảnh cưới. Hồi đầu thế kỷ, quà mừng cưới của các đôi vợ chồng thường là đồ trang sức (kiềng vàng đeo cổ, đôi xuyến đeo tay), mấy đồng hào bỏ trong phong bao hồng điều, vải, lụa, gấm, satanh... Đồ mừng cưới thời chiến tranh thường là có gì tặng nấy: bộ ấm chén, bát đĩa nhôm tráng men, quạt con cóc... Những năm 80, những món đồ mừng sang trọng của các cặp vợ chồng thường là chậu nhôm Liên Xô, mâm nhôm, phích nước, bếp dầu, thậm chí là vài mét vải pô-pơ-lin may áo sơ mi... Ngày nay, những đồ mừng bằng hiện vật dường như đã vắng bóng, nhường chỗ cho những “trái tim” rực rỡ chứa phong bao tiền mừng đặt ngay phía ngoài hôn trường.
Ngoài những bức ảnh ngày cưới của các đôi vợ chồng, Bảo tàng còn nhận được một số ảnh lễ cưới vàng (50 năm: 1953-2003), lễ cưới kim cương (60 năm: 1939-1999)... Có những gia đình gửi đến cho Bảo tàng ảnh cưới của ba thế hệ: ông bà, bố mẹ và con cái...
Bên cạnh những bức ảnh cưới, số thiếp mời, giấy đăng ký kết hôn (ngày xưa gọi là giấy giá thú) cũng “kể” được nhiều câu chuyện thú vị. Bảo tàng đã sưu tầm được chín giấy đăng ký kết hôn của những năm 30, 50, 70 và ba thiếp mời của những năm 70-80. Có giấy đăng ký kết hôn của ông Lê Trung Châu, cưới năm 1916, nhưng mãi đến năm 1932 mới làm giấy hôn thú với hai người vợ trong cùng một ngày (đầu thế kỷ chưa có hôn thú và nam giới được phép lấy vợ lẽ). Có những giấy hôn thú trước năm 1945 được ghi bằng ba loại chữ: Quốc ngữ, Hán và Pháp.
Qua một năm vận động, con số hơn 400 bức ảnh cưới của Bảo tàng quả thực chưa nhiều, chưa đủ để có thể vẽ nên một bức tranh tương đối hoàn chỉnh về đám cưới Việt Nam trong thế kỷ 20. Những bức ảnh đám cưới “tranh thủ” trong chiến tranh, với lọ hoa bằng vỏ đạn, phông cưới bằng vải dù mới chỉ có một, hai ảnh thể hiện nhưng cũng rất mờ nhạt. Hay những bức ảnh về đám cưới ở nông thôn, miền núi, vùng biển, hoặc ảnh cưới của các gia đình dân tộc thiểu số, ảnh cưới của người Kinh với các dân tộc khác, của người Việt Nam với công dân nước ngoài.... còn chưa nhiều, nếu không nói là vắng bóng trong cuộc sưu tầm này.
Điều quan trọng nhất, cũng là mục đích của cuộc sưu tầm, là những câu chuyện đằng sau những bức ảnh cưới, lại rất ít, nhiều ảnh thậm chí không có. Vì thế, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam quyết định kéo dài thêm thời gian sưu tầm đến cuối năm 2005. Dự kiến, tháng 11-2005, Bảo tàng sẽ tổ chức một cuộc trưng bày lớn về đám cưới Việt Nam xuyên thế kỷ theo các chủ đề: Sự thừa nhận của xã hội (giấy giá thú, đăng ký kết hôn); lễ dạm hỏi; chuẩn bị cưới; mời cưới; đưa đón dâu; nơi tổ chức đám cưới; trang phục cô dâu, chú rể; hoa cưới; liên hoan gặp mặt hai họ.... Các chủ đề được trưng bày qua các thời kỳ trước cách mạng tháng 8-1945; từ tháng 8-1945 đến 1975; từ 1976 - 1985 và từ sau 1986. Đám cưới của các dân tộc, vùng miền sẽ trưng bày xen kẽ nhau chức không xếp riêng biệt. Trưng bày sẽ kết hợp hình ảnh, hiện vật, băng hình cũng như kể các câu chuyện và phân tích bối cảnh, tâm lý của các cá nhân trong ảnh theo từng chủ đề, trong đó những nguyên nhân làm thay đổi nội dung, hình thức của các chủ đề theo từng thời kỳ sẽ được nhấn mạnh. Sẽ có một số hiện vật được tái tạo như trang phục cô dâu, chú rể thời kỳ trước, xích lô đưa quả trong lễ ăn hỏi, các loại hoa cưới... Bảo tàng cũng dự định sẽ xuất bản một cuốn catalogue về “Đám cưới Việt Nam xuyên thế kỷ”.
Hy vọng rằng, với thời gian một năm nữa, cuộc trưng bày “Đám cưới Việt Nam xuyên thế kỷ” sẽ hoàn chỉnh hơn và thực sự là một món quà tặng nhân dịp năm mới 2006 cho đông đảo công chúng.
TUYẾT LOAN
