Thương nghiệp Việt Nam trong hành trang tới CHXH ở nước ta

Bài viết này chủ yếu là đề cập đến một số thành tựu và cảm nghĩ về những bài học của Thương mại Việt Nam - một trong những lĩnh vực gây ấn tượng tích cực, mạnh mẽ nhất trong hành trang của cả nước ta từng bước vững vàng đi lên chủ nghĩa xã hội.

1. Trước hết, về những “thực tiễn biết nói”, có thể nêu khái quát những thành quả chủ yếu của nước ta trong năm 2005:

- Về “những con số biết nói”: GDP cả nước tăng 8,4% đã “kéo” tăng trưởng GDP bình quân 5 năm (2001 - 2005) gần mức 7,5% như mục tiêu đã định. Trong tỷ lệ tăng GDP đó của cả nước thì xuất khẩu đóng góp khoảng 50% (Thương mại luôn gắn kết với các ngành, các cấp tạo nên thành quả đó). Riêng giá trị xuất - nhập khẩu đạt khoảng 69 tỷ USD, trong đó xuất khẩu đạt 32 tỷ USD (năm 2004 đạt 26 tỷ USD), “kéo” nhập siêu lần đầu tiên xuống thấp kỷ lục của nước ta còn hơn 15% kim ngạch xuất khẩu (năm 2004 là 24%)…

- Về “những thực tiễn biết nói” quan trọng hơn nhưng khó thể hiện bằng con số như: chuyển dịch cơ cấu kinh tế khá nhanh và hợp lý theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa và nhạy bén trước thực tiễn biến động, do đó có những đổi mới về chủ trương, cơ chế quản lý kinh tế tạo điều kiện nhiều mặt cho tăng trưởng và phát triển kinh tế - xã hội. Sự nỗ lực vượt bậc của toàn Đảng, toàn dân ta gắn với sự hợp tác quốc tế đã làm cho ta vượt bao gian nan cả về kinh tế, chính trị - xã hội lẫn thiên tai dịch bệnh… có lúc tưởng chừng khó vượt qua.

Sự gắn liền tăng trưởng kinh tế với kết quả to lớn xóa đói, giảm nghèo chủ yếu từ sản xuất và giải quyết việc làm để nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân. Lòng tin và sự phấn khởi của đại đa số nhân dân ta đối với Đảng và Nhà nước, với chế độ ta và công cuộc đổi mới ngày càng tăng. Sự ổn định chính trị, trật tự và an ninh xã hội cùng với tăng trưởng kinh tế… đã làm cho nước ta ngày càng là một môi trường đầu tư - hợp tác kinh tế có sức hấp dẫn hơn; là một đối tác bình đẳng, đáng tin cậy hơn; là một “điểm đến” an toàn, ưu ái và cuốn hút quốc tế hơn…

2. Riêng với ngành Thương mại, qua 20 năm đổi mới và đặc biệt là qua Ất Dậu - 2005, tôi cảm nhận về Bài học “phi thương bất phú” - hiểu theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, của Hồ Chí Minh và của Đảng ta để Thương mại ngày càng vững vàng cùng các ngành, các cấp và cả dân tộc ta từng bước đi lên chủ nghĩa xã hội.

Một là, xin một lần nữa nhắc lại Bài học “làm theo quy luật khách quan” trong nhiều bài học mà Đại hội VI - đổi mới - của Đảng ta rút ra. Và, cũng xin nhắc lại rằng, ngay những bài học đổi mới của ta hiện nay, trong đó có các vấn đề về kinh tế - xã hội, về Thương mại, cũng thực chất là “trở về”, vận dụng sáng tạo những luận điểm rất cơ bản và còn nguyên giá trị mà chủ nghĩa Mác - Lênin đã chỉ rõ về kinh tế và thương mại trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội.

Đặc biệt là những luận điểm của V.I.Lênin mà vài chục năm trước Đổi mới, chúng ta và nhiều nước xã hội chủ nghĩa đã “bỏ qua” một cách duy ý chí. Thí dụ: về “kinh tế hàng hóa” và “kinh tế nhiều thành phần”; về “quan hệ hàng hóa - tiền tệ - thị trường”; về “hạch toán - kinh doanh”; về “học cách buôn bán và làm thương mại”, “không sợ những quan hệ tư bản chủ nghĩa nảy sinh trong kinh tế khi chuyên chính vô sản vững mạnh” và “phải xây dựng chủ nghĩa xã hội bằng tất cả những thành tựu mà nhân loại, nhất là chủ nghĩa tư bản đã tạo ra” - với “công thức” có ý nghĩa tượng trưng là: “Đường sắt Phổ + Quản lý Mỹ + Giáo dục Mỹ + Chính quyền Xô Viết = Chủ nghĩa cộng sản”; rằng, “Đảng nào muốn chặn đứng sự trao đổi, mua bán hàng hóa… thì chẳng những là dại dột mà còn là tự sát”… Hồ Chí Minh cho rằng: trong kinh tế hàng hóa thì “mua bán phải theo giá cả thích đáng”; rằng, “Trong nền kinh tế quốc dân có ba mặt quan trọng: nông nghiệp, công nghiệp, thương nghiệp… quan hệ mật thiết… thương nghiệp là cái khâu giữa nông nghiệp và công nghiệp… nếu bị dứt thì không liên kết được… không củng cố được công nông liên minh…”.

Hồ Chí Minh nhấn mạnh rằng, thương nghiệp cần “mua những thứ đã khuyến khích đồng bào bán, bán những thứ đồng bào cần và, “Ngành Thương nghiệp phải mua bán công bằng, chớ nên ép cấp, ép giá… việc mua bán phải có hợp đồng và làm đúng hợp đồng”; “… phải đồng tâm nhất trí mới làm tròn nhiệm vụ kinh doanh…, mới giúp đỡ tư nhân kinh doanh để ổn định vật giá, thúc đẩy sản xuất…”, “… phải hợp sức lại để chặn tay bọn đầu cơ… vì chúng vừa làm cho chính quyền vất vả, vừa làm cho nhân dân thiệt thòi”…

Từ Đại hội VI của Đảng ta đến nay - qua 20 năm đổi mới, Bài học “trở lại” với Mác - Lênin, Hồ Chí Minh về chủ nghĩa xã hội, về kinh tế xã hội chủ nghĩa, về Thương mại... đã được Đảng ta và dân ta ngày càng vận dụng đúng đắn, sáng tạo… để có hôm nay - bước đầu của thực tế “dân ngày càng giàu, nước ngày càng mạnh”… Thương mại nước ta ngày càng phát triển đúng định hướng xã hội chủ nghĩa cũng chính là như thế. Quả đó là bài học “phi thương bất phú” đầu tiên mà chúng ta cần rút ra sau 20 năm đổi mới.

Hai là, bài học “phi thương bất phú” của chúng ta hiện nay không còn trong phạm vi hạn hẹp cổ xưa coi thương mại, buôn bán chỉ là việc của những cá nhân, những “cánh thương lái”… nào đó.

Trái lại, những quan hệ Thương mại, hoạt động thương mại ngày càng thể hiện rõ vị trí, vai trò có ý nghĩa quyết định trong nền sản xuất xã hội và nền kinh tế hiện đại; chẳng những của mọi quốc gia mà còn mang tính khu vực và toàn cầu. Vì vậy, “làm thương mại” phải đặc biệt chú ý nắm bắt để chủ động vận dụng các quy luật và tính quy luật kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội… nói chung.

Các quy luật chung đó còn thể hiện qua các quy luật và tính quy luật cụ thể hơn như: Thị trường, cung - cầu, giá cả, hợp tác, đấu tranh, cạnh tranh; luật quốc gia và quốc tế, quan hệ quốc gia và quốc tế; các mối quan hệ đơn phương, song phương, đa phương, các quan hệ chằng chịt giữa kinh tế với chính trị, văn hóa - xã hội; việc phát hiện, khai thác kịp thời và hợp lý các tiềm năng nội lực, ngoại lực - truyền thống và hiện đại; phân tích và khai thác những “mũi nhọn kinh tế” và lợi thế so sánh… và…

Hai thập kỷ đổi mới và nhất là thời đoạn 2001 - 2005, riêng lĩnh vực thương mại đã cho ta những “bài học cay, đắng, ngọt, bùi”… qua các quy luật, tính quy luật, các mối quan hệ rất đa dạng và phức tạp đó. Không thường xuyên học hỏi - nâng cao nhận thức mới, đúng đắn, cập nhật để có thể “dĩ bất biến, ứng vạn biến” ngay trong lĩnh vực Thương mại đầy hấp dẫn nhưng rất phức tạp này… sẽ bị trả giá đắt nhất là khi đã gia nhập WTO sẽ có những vận hội mới và thách thức mới to lớn hơn nhiều.

Ba là, bài học “phi thương bất phú” của ta hiện nay cần rút ra nữa là: Những người trực tiếp làm thương mại ngày càng phải thể hiện bản lĩnh chuyên nghiệp cao của những Thương gia xã hội chủ nghĩa thì mới góp phần thực hiện tốt đường lối Đổi mới của Đảng ta được cô đúc trong câu: Vừa mở rộng hợp tác quốc tế có hiệu quả ngày càng cao, vừa giữ vững nền độc lập - tự chủ theo mục tiêu xã hội chủ nghĩa. Điều này không phải ai cũng làm được và nước nào cũng làm được, do đó là một trong những vận hội và thách thức đan xen lớn nhất, khó khăn nhất. Song, chúng ta nhất định làm được, vì đã có 20 năm, nhất là thời đoạn 2001 - 2005 thực tiễn nước ta bước đầu chứng minh điều đó.

Cũng còn có người ngộ nhận rằng, những thành quả của nước ta sau 20 năm đổi mới, trong đó có thành quả của Thương mại, là vì thực chất ta đã ngả theo chủ nghĩa tư bản! Sự ngộ nhận đó là do một mặt, vẫn “ghép” những sai lầm trong nhận thức chủ quan - duy ý chí về chủ nghĩa xã hội và những biểu hiện sai lệch trong thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội trước khi đổi mới (điều mà Đảng và nhân dân đã tự phê phán và kiên quyết khắc phục có hiệu quả) với chủ nghĩa xã hội để tiếp tục phủ nhận chủ nghĩa xã hội - dù nó đã từng bước hình thành tốt đẹp ở nước ta từ khi đổi mới.

Mặt khác, sự ngộ nhận đó là do đã “ghép” tất cả những thành quả đổi mới của ta với chủ nghĩa tư bản để ca ngợi chủ nghĩa tư bản… mà không thấy rằng: thành quả 20 năm đổi mới ở nước ta, trong đó có Thương mại, có rất nhiều cái thực sự vì dân, do dân - tức là chủ nghĩa xã hội mà các Nhà nước tư sản không thể có. Vả lại, cũng cần nhận rõ: chế độ tư bản chủ nghĩa với bao thành quả to lớn của nó chủ yếu là thành quả của công, nông, trí thức và nhân dân lao động tạo ra chứ không của riêng giai cấp tư sản, càng không phải thành tựu của riêng các tập đoàn tư bản chóp bu - tư bản tài chính và quân sự! (Bọn này, dù là lực lượng thống trị các nước tư bản chủ nghĩa với Nhà nước của chúng - mà nhân dân buộc phải theo khi chưa giành được chính quyền - thực chất còn tạo ra bao tai họa cho nhân dân các nước tư bản chủ nghĩa và nhân dân lao động toàn cầu!).

Hơn nữa, những ai còn ngộ nhận về chủ nghĩa xã hội, về chủ nghĩa tư bản, hãy suy ngẫm kỹ hơn về những luận điểm Mác - Lênin, Hồ Chí Minh về chủ nghĩa xã hội được nêu khái lược ở bài học thứ nhất trong bài viết này, sẽ rõ hơn về chủ nghĩa xã hội ở nước ta hiện nay khác trước Đổi mới những gì.

Những người làm Thương mại Việt Nam có tính chuyên nghiệp cao rất cần bản lĩnh của Thương gia xã hội chủ nghĩa; rất cần hiểu và thể hiện bài học này. Chỉ có làm được như vậy mới góp phần vào sự nghiệp đổi mới của Đảng và dân tộc để vừa mở rộng hợp tác quốc tế có hiệu quả ngày càng cao, vừa giữ vững độc lập, tự chủ theo mục tiêu xã hội chủ nghĩa.

Riêng trên mặt trận Thương mại, càng không thể thuần túy kinh tế, hạch toán lỗ lãi qua kim ngạch… bằng bất kỳ giá nào, bất chấp cả những vấn đề có tính nguyên tắc cơ bản trong đường lối đổi mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa của đảng ta đã đề ra. Ví dụ: trong kinh tế hàng hóa, cơ chế thị trường, hội nhập… nói chung và Thương mại nói riêng thì hạch toán lỗ lãi, hiệu qủa, sản lượng chất lượng… là yêu cầu khách quan - khoa học - thực tiễn; kể cả việc hội nhập với các khu vực và gia nhập WTO là rất cần thiết và rất quan trọng… nhưng vẫn phải thường trực tính nguyên tắc: tôn trọng lẫn nhau, giữ vững độc lập, tự chủ không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau, hợp tác bình đẳng, cùng có lợi để hòa bình và phát triển nhanh, bền vững, tiến bộ, văn minh.

Bốn là, bài học “phi thương bất phú” của Thương mại ta qua 20 năm đổi mới cũng xuất phát từ Bài học “lấy dân làm gốc”. Mà, dân ở đây trước hết và chủ lực chính là công - nông - trí thức - nòng cốt của khối đại đoàn kết toàn dân tộc ta dưới sự lãnh đạo của Đảng, sau đó là các ngành, các cấp… trong phát triển sản xuất và vật chất; tinh thần… mới tạo ra các thị trường trong nước và tham gia chủ động hội nhập các thị trường quốc tế. Ngành Thương mại, ngành ngoại giao… như Bác Hồ chỉ rõ: là những cầu nối, là sợi dây liên kết bền chặt để cho nhân dân ta ở mọi thành phần kinh tế, mọi dân tộc, mọi tôn giáo, mọi giai tầng xã hội và mọi ngành, nghề… hợp tác, liên doanh, phát triển sản xuất.

Hơn nữa, Thương mại hiện vẫn “làm dâu trăm họ” nhưng không chỉ là “cô dâu” bảo sao nghe vậy như xưa… mà thương mại ngày càng tỏ rõ là một người dũng sĩ giữ vị thế ngày càng chủ động góp phần quyết định sự tăng trưởng, phát triển của cả Hệ thống sản xuất và kinh tế toàn xã hội. Bài học “lấy dân làm gốc” trong 20 năm qua, đặc biệt trong năm 2005 càng thể hiện rõ trên mọi lĩnh vực sản xuất - kinh tế nước ta, trong đó có thương mại nổi bật - cũng thực chất là “vì dân và do dân”.

Thí dụ: khi có những biến động bất lợi về thị trường xuất - nhập khẩu do Đông Âu, Liên Xô sụp đổ; khi có “những vụ kiện cáo” vô lý làm ta mất nhiều lợi thế và rất đáng lo ngại… thì Nhà nước ta, các bộ, ngành, trong đó có Thương mại đã đưa ra nhiều chủ trương chuyển hướng sáng tạo, hiệu quả để vẫn chủ động phát huy cả nội lực từ dân. Một mặt là gỡ bí “đầu ra” cho dân - tức là vì dân.

Nhưng mặt khác, cũng lại do dân phát huy tài trí và sự tự tin, phấn khởi vào những chuyển dịch cơ cấu sản xuất kinh doanh… mà từ đó ta mở rộng ra các mặt hàng khác, các thị trường mới đầy triển vọng tốt đẹp để có thành quả vượt bậc của Ất Dậu - 2005 và mở ra triển vọng tốt đẹp cho những năm tới.

Đó là những minh chứng sống động của những Bài học từ thực tiễn Thương mại và đất nước ta đang cất cánh và tăng tốc theo đúng định hướng xã hội chủ nghĩa - thực chất là: xã hội hóa - của dân, do dân, vì dân theo ánh sáng Mác - Lê nin, Hồ Chí Minh và đường lối của Đảng ta.

Xin chúc Thương mại ta, đất nước ta, dân tộc ta một Bính Tuất - 2006 an khang, thịnh vượng hơn, tiến bộ, văn minh hơn.

PGS. TS. Nguyễn Đức Bách
(Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh)