Khoảng trống rủi ro trước thương mại hóa
Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia của Bộ Chính trị đặt mục tiêu đến năm 2030, số lượng đơn đăng ký sáng chế, văn bằng bảo hộ sáng chế tăng trung bình 16 - 18%/năm, tỷ lệ khai thác thương mại đạt 8 - 10%. Tuy nhiên, theo ông Vũ Anh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Thông tin, Thống kê và Đánh giá khoa học (Bộ Khoa học và Công nghệ), tỷ lệ này hiện chưa vượt mức 1%.
Thạc sĩ Lê Thị Khánh Vân, Phó Chủ tịch Hội Thông tin khoa học và công nghệ Việt Nam phân tích: Thang đo mức độ sẵn sàng của công nghệ gồm 9 cấp độ. Khoảng trống lớn nằm giữa cấp 3 và cấp 6 thường được gọi là “thung lũng chết”. Để vượt qua, lúc này, nhà khoa học cần vốn đầu tư, mô hình khởi nghiệp, thiết bị, mặt bằng sản xuất, tư vấn chuyên sâu và đăng ký bảo hộ sở hữu trí tuệ.
Rào cản lớn nằm ở định giá tài sản trí tuệ và quản lý tài sản công. Do các viện, trường đào tạo chủ yếu sử dụng ngân sách nhà nước để nghiên cứu, việc chuyển giao hoặc góp vốn bằng tài sản trí tuệ thường gặp vướng mắc về thủ tục quản lý, thanh lý tài sản công, cùng với tâm lý e ngại rủi ro pháp lý.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Minh Tân, Đại học Bách khoa Hà Nội cho rằng: “Giá trị thật sự phải do thị trường quyết định, không thể áp đặt một quy định cứng nhắc. Chúng ta không thể tính toán theo kiểu một đề tài nghiên cứu từng nhận kinh phí 5 tỷ đồng thì kết quả bắt buộc phải định giá tương đương hay cao hơn, bởi thực tế thương mại hóa có thể thu về 40 tỷ đồng, nhưng cũng có thể chỉ là 2 tỷ đồng”.
Theo Tiến sĩ Nguyễn Lê Thu Hà, Tổng Giám đốc Công ty Trách nhiệm hữu hạn Khoa học và Công nghệ quốc tế Innogenex, trên thị trường vốn quốc tế, nhà đầu tư thường kỳ vọng mức sinh lời gấp 10-20 lần qua nhiều giai đoạn đầu tư. Vì vậy, bên cạnh triển vọng công nghệ, họ đặc biệt quan tâm đến uy tín của chủ thể nghiên cứu, khả năng thương mại hóa đã được kiểm chứng và tính minh bạch của quyền sở hữu trí tuệ. Những điểm chưa rõ về quyền sở hữu, quyền khai thác hoặc thẩm quyền định đoạt tài sản trí tuệ, nhất là nguy cơ tranh chấp, có thể khiến nhà đầu tư từ chối rót vốn ngay cả khi công nghệ có triển vọng.
Thiết kế cơ chế chia sẻ rủi ro
Để những sáng kiến công nghệ không “chết yểu”, cần cơ chế chung tay, hỗ trợ và chia sẻ rủi ro cho mỗi bên tham gia; cần hình thành cơ chế hỗ trợ theo từng giai đoạn phát triển công nghệ, thay vì chỉ tập trung cấp kinh phí nghiên cứu và đánh giá kết quả khi đề tài kết thúc.
Trước hết, cần dành nguồn lực riêng cho giai đoạn thử nghiệm, hoàn thiện và kiểm chứng công nghệ. Nhà nước có thể tham gia thông qua tài trợ theo các mốc phát triển, đồng tài trợ với doanh nghiệp hoặc hỗ trợ một phần chi phí thử nghiệm, đánh giá sản phẩm. Việc giải ngân cần gắn với kết quả trung gian có thể kiểm chứng, thay vì chỉ căn cứ vào tiến độ hành chính.
Định hướng hợp tác giữa BK Holdings (Đại học Bách khoa Hà Nội) và Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia (NATIF) là một mô hình theo hướng trên. Hai bên trao đổi, thống nhất xây dựng mô hình “3 tầng tài trợ - 1 hệ sinh thái khép kín” bao phủ toàn bộ vòng đời công nghệ.
Dẫn chứng từ việc Viện Sinh học ký hợp tác với Công ty cổ phần Tập đoàn Giống cây trồng Việt Nam (Vinaseed), hướng tới đặt hàng nghiên cứu và chuyển giao công nghệ, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phí Quyết Tiến, Viện trưởng Viện Sinh học (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) nhấn mạnh đến sự cần thiết phải có bài toán cụ thể từ doanh nghiệp, đi kèm cơ chế đồng tài trợ và nghiệm thu theo tiến độ công việc.
Một yêu cầu quan trọng khác là tăng cường các công cụ tài chính và pháp lý để bảo vệ nhà khoa học, hỗ trợ doanh nghiệp. Các chuyên gia đề xuất, cần phát huy vai trò của tổ chức trung gian trong điều phối hệ sinh thái, kết nối nhà nghiên cứu với doanh nghiệp, hỗ trợ định giá, chuyển giao và bảo hộ sở hữu trí tuệ. Đối với những nghiên cứu có chu kỳ phát triển dài, cần có phương án quản trị dòng tiền và nguồn thu phù hợp để duy trì hoạt động.