Theo ghi nhận từ Trung tâm Chuyển giao Tri thức và Hỗ trợ Khởi nghiệp (Đại học Quốc gia Hà Nội), số lượng đơn đăng ký sáng chế trong những năm gần đây có xu hướng tăng rõ rệt. Điều này phản ánh sự thay đổi trong nhận thức của đội ngũ giảng viên, nhà khoa học-những người ngày càng ý thức rõ hơn về giá trị kinh tế của kết quả nghiên cứu.

TS Lê Thị Thảo, Phụ trách Bộ phận Sở hữu trí tuệ và Chuyển giao tri thức, Trung tâm Chuyển giao Tri thức và Hỗ trợ Khởi nghiệp, cho biết: Trước đây, công bố quốc tế thường được xem là mục tiêu tối thượng của nghiên cứu khoa học. Nhưng hiện nay, nhiều nhóm nghiên cứu đã chủ động đặt vấn đề ngay từ đầu. Kết quả này có thể đăng ký sáng chế hay không, có khả năng ứng dụng thực tiễn hay không và nếu có thì hướng khai thác sẽ như thế nào.

Sự thay đổi này không diễn ra ngẫu nhiên. Nó là kết quả của nhiều yếu tố hội tụ: định hướng nghiên cứu ngày càng gắn chặt với nhu cầu thực tiễn; yêu cầu về đổi mới sáng tạo và chuyển giao công nghệ được nhấn mạnh trong chính sách; đồng thời, môi trường cạnh tranh quốc tế cũng buộc các cơ sở đào tạo phải nâng cao giá trị đầu vào của nghiên cứu. Tuy nhiên, xu hướng tích cực này chưa đồng đều giữa các lĩnh vực. Những ngành có khả năng tạo ra sản phẩm hữu hình như công nghệ, kỹ thuật, vật liệu, sinh học, y dược thường đi đầu. Trong khi đó, nhiều lĩnh vực nghiên cứu cơ bản vẫn còn thận trọng, thậm chí dè dặt trong việc tiếp cận với bảo hộ sáng chế.

Điều đáng lưu ý là sự gia tăng về “lượng” đơn đăng ký chưa đồng nghĩa với sự cải thiện tương ứng về “chất”. Không phải mọi sáng chế đều có khả năng khai thác, và càng không phải sáng chế nào cũng có thể trở thành sản phẩm thương mại. Đây chính là khoảng cách cần được lấp đầy, thực tiễn triển khai tại Đại học Quốc gia Hà Nội cho thấy, nhà khoa học thường gặp phải nhiều rào cản trong quá trình đăng ký sáng chế. Trước hết, là vấn đề nhận thức. Không ít trường hợp công bố kết quả nghiên cứu quá sớm, vô tình làm mất tính mới - điều kiện tiên quyết để được cấp bằng sáng chế. Đây là sai lầm mang tính hệ thống xuất phát từ thói quen lâu năm đặt nặng công bố học thuật hơn là bảo hộ tài sản trí tuệ.

Tiếp đến là hạn chế về kỹ năng, việc chuyển hóa một kết quả nghiên cứu thành hồ sơ sáng chế không đơn thuần là “viết lại” một nội dung khoa học, mà đòi hỏi phải diễn đạt theo ngôn ngữ pháp lý chặt chẽ, xác định rõ phạm vi bảo hộ và dự liệu các khả năng tranh chấp. Đây là công việc đòi hỏi sự phối hợp giữa chuyên gia kỹ thuật và chuyên gia sở hữu trí tuệ - điều mà nhiều nhóm nghiên cứu còn thiếu.

Một thách thức khác là khâu tra cứu và đánh giá khả năng bảo hộ. Trong bối cảnh kho dữ liệu sáng chế toàn cầu ngày càng đồ sộ, việc xác định tính mới, tính sáng tạo và khả năng áp dụng công nghiệp không thể thực hiện thủ công mà cần đến các công cụ chuyên sâu và kinh nghiệm phân tích. Ngoài ra, các yếu tố như kinh phí, thời gian xử lý hồ sơ kéo dài, cùng áp lực công việc giảng dạy - nghiên cứu cũng khiến nhiều nhà khoa học, đặc biệt là các nhóm trẻ ngại đầu tư cho hoạt động này.