Chuyện cải chính hộ tịch

Bình thường người ta ít để ý và hầu như không nhận thức được tầm quan trọng của vấn đề không trùng khớp các dữ kiện hộ tịch. Điều này còn do một phần tồn tại của lịch sử. Ngày trước, các cụ khi sinh con, sợ không ở được nên phải chọn những tên mộc mạc như Chút, Chít, Tí, Tèo... để đặt cho con mình. Khi đi học, đi làm, tự những người này khoác cho mình những cái tên mới cho nó hay hơn, thời thượng hơn những tên mà bố mẹ họ đã đặt trước đây. Thế là về mặt pháp lý, họ "biến" thành người khác. Cũng có những người thời kháng chiến phải giấu mình trong những cái tên khác để hoạt động cách mạng, sau này trở về mới tìm lại tên cũ của mình. Còn ngày nay, có biết bao nhiêu người do vô ý, không nhớ đầy đủ tên, chữ đệm, ngày, tháng, năm sinh của mình trong giấy khai sinh mà khai nhầm, khai không chính xác. Lại có những lỗi do chính cán bộ hộ tịch hoặc các thầy, cô giáo do sơ ý mà làm thay đổi tên họ của học sinh mình... Câu chuyện về cải chính hộ tịch có lẽ sẽ không bao giờ có hồi kết vì dẫu lỗi vô ý hay cố ý, thì kết quả của các hành vi đó là sự sai lệch các dữ kiện hộ tịch mà không phải ngày một ngày hai là khắc phục được.

Một trong những nguyên nhân lý giải tại sao có tình trạng này là mỗi người khi sinh ra, lớn lên phải kê khai các dữ kiện hộ tịch trong vô vàn các loại giấy tờ, trong đó có các loại giấy tờ quan trọng như giấy khai sinh, chứng minh thư, hộ khẩu... chỉ cần một chút sơ ý, sự việc lại trượt sang một hướng khác và mỗi người đều có thể đánh mất những cơ hội của mình.

Cho đến tận bây giờ, nhiều người dân vẫn hiểu một cách rất đơn giản về hộ tịch, cho nên họ hành động một cách tự phát, tùy tiện. Sự kém hiểu biết pháp luật là nguyên nhân quan trọng dẫn đến việc phải cải chính hộ tịch ngày càng nhiều.

Theo ông Phạm Xuân Phương - Phó Giám đốc Sở Tư pháp Hà Nội, mỗi năm Hà Nội phải cải chính cho khoảng hơn 1.000 trường hợp. Con số này là không nhỏ. Đó là chưa kể có những năm Hà Nội tổng rà soát và làm cải chính hộ tịch thành chiến dịch tập trung thì con số còn cao hơn. Ông Phương cũng cho biết, nhu cầu cải chính hộ tịch đang ngày càng gia tăng, mặc dù Hà Nội đã làm khá triệt để nhưng hiện tại, một số vùng của huyện Sóc Sơn vẫn còn khá nhiều tình trạng này. Ngành Tư pháp chỉ có thể phấn đấu trong một vài năm tới giải quyết về cơ bản nhưng với điều kiện nhận thức của người dân phải được nâng cao, để không phải là giải quyết xong chỗ này, lại "mọc" ra ở chỗ khác.

Hiện nay, ngành Tư pháp nhiều địa phương đang phải đối mặt với yêu cầu ngày càng lớn về việc xin cải chính hộ tịch. Đơn cử như thời gian qua, ở Khoái Châu (tỉnh Hưng Yên), có hàng trăm trường hợp đang đồng loạt xin đổi họ để làm hồ sơ dự thi đại học. Tình trạng này cũng xảy ra ở một số địa phương khác do phong tục tập quán. Theo quy định của Nghị định 83/CP, thẩm quyền cải chính hộ tịch thuộc UBND cấp tỉnh. Công dân khi có yêu cầu phải làm đơn và xuất trình các loại giấy tờ như bản chính giấy khai sinh, sổ hộ khẩu gia đình của người có đơn yêu cầu, chứng minh nhân dân và các giấy tờ khác theo quy định của pháp luật. Để có đủ các loại giấy tờ nêu trên (hoặc các giấy tờ hợp lệ khác thay thế) đối với nhiều người đã không phải là đơn giản, tốn rất nhiều thời gian, nhất là đối với những nơi còn nặng về thủ tục hành chính. Trường hợp hồ sơ hợp lệ thì trong vòng thời hạn 15 ngày, Chủ tịch UBND tỉnh mới ký quyết định. Sở Tư pháp sẽ làm các thủ tục tiếp theo.

Có được quyết định cho phép thay đổi, cải chính hộ tịch thì việc làm còn phức tạp hơn rất nhiều lần đó là việc điều chỉnh các giấy tờ hồ sơ cá nhân cho phù hợp với giấy khai sinh gốc. Tức là, hàng loạt các giấy tờ cá nhân sẽ buộc phải thay đổi nếu không trùng khớp. Lúc này trách nhiệm không còn là của cơ quan tư pháp nữa mà là của công an (điều chỉnh hộ khẩu, chứng minh nhân dân...), ngành giáo dục (học bạ, văn bằng chứng chỉ...) và các ngành khác có liên quan. Trong khi pháp luật của ta chưa quy định một cách rõ ràng, cụ thể về trách nhiệm của các cơ quan này trong việc giải quyết yêu cầu của công dân thì nhiều nơi còn tồn tại cảnh đùn đẩy, gây khó khăn. Có khi lo được xong hết các việc này thì cơ hội đã không cánh mà bay.

Không thể phủ nhận là hiện nay trình độ hiểu luật của dân ta quá thấp, đặc biệt là pháp luật về hộ tịch, cái liên quan sát sườn đến đời sống. Cho nên, đến bây giờ các ngành chức năng mới gánh đủ hậu quả, và không biết bao lâu nữa, tình trạng này mới có thể dứt điểm, hay ít nhất là hạn chế đến tối đa những trường hợp cải chính do lỗi vô ý. Phòng còn hơn chữa, ngành Tư pháp nên đẩy mạnh công tác tuyên truyền pháp luật về hộ tịch để người dân hiểu quyền và nghĩa vụ của mình. Nên chăng, đội ngũ cán bộ tư pháp cơ sở khi đăng ký hộ tịch cần giải thích rõ cho mỗi người dân về tầm quan trọng của dữ kiện hộ tịch trong bản chính giấy khai sinh để họ tự nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của mình.