Còn “khoảng trống pháp lý” trên hành trình chuyển đổi
Công ty cổ phần Nhựa Thăng Long là một trong những đối tác của tập đoàn Mainetti-chuyên cung cấp giải pháp móc áo treo cho ngành dệt may, xuất đi Hoa Kỳ, châu Âu và nhập trở lại Việt Nam theo nguyên tắc tái sử dụng, hạn chế tái chế phế liệu gây ảnh hưởng môi trường. Mặc dù nguyên liệu sản xuất móc áo treo 100% của Việt Nam nhưng khi nhập trở lại thì bị vướng vì thiếu cơ chế.
“Nếu coi đó là sản phẩm nhựa đã qua sử dụng thì bị cấm nhập khẩu, nếu coi là phế liệu thì phải xin cấp phép môi trường. Điều này chắc chắn không chỉ ngành tôi mà còn nhiều ngành khác bị ảnh hưởng. Vấn đề là làm sao Nhà nước có chính sách tháo gỡ khung pháp lý cho doanh nghiệp thực hiện”, ông Lê Hoàng Long, Công ty cổ phần Nhựa Thăng Long chia sẻ.
Thực tiễn khu công nghiệp sinh thái tại Hải Phòng cho thấy chất thải công nghiệp thông thường dù có khả năng làm đầu vào cho doanh nghiệp khác vẫn gặp rào cản chuyển giao; đồng thời còn thiếu tiêu chuẩn, quy chuẩn cho nước sau xử lý, nhựa tái chế làm vật liệu xây dựng và hoạt động cộng sinh công nghiệp. Khi chưa có tiêu chí rõ về sản phẩm phụ, nguyên liệu thứ cấp và “chấm dứt trạng thái chất thải”, cơ quan quản lý sợ rủi ro, doanh nghiệp không dám đầu tư. Theo ông Nguyễn Hữu Thập, Phó Chủ tịch Hiệp hội Pháp chế Doanh nghiệp Việt Nam, đây là minh chứng cho thấy vòng tuần hoàn bị đứt tại ranh giới giữa “chất thải” và “tài nguyên”.
Hiện nay còn có nguy cơ “xanh hóa thủ tục” thay vì xanh hóa nền kinh tế. EPR, kiểm kê khí nhà kính, thị trường carbon, ESG, tiêu chuẩn chuỗi cung ứng và yêu cầu xuất khẩu đều cần dữ liệu. Nếu mỗi cơ quan yêu cầu một biểu mẫu, một nền tảng và một cuộc kiểm tra, chuyển đổi xanh sẽ trở thành tầng chi phí tuân thủ mới. Ông Thập cho rằng, đối với doanh nghiệp, thời gian là chi phí, thủ tục là chi phí, thiếu rõ ràng là rủi ro đầu tư. Nếu doanh nghiệp làm “xanh” phải xin nhiều hơn, vay đắt hơn và chịu rủi ro pháp lý lớn hơn, thì thể chế đang phát đi tín hiệu ngược.
Tạo lập hệ sinh thái thể chế kinh tế xanh đồng bộ
Việt Nam đã có Luật Bảo vệ môi trường, Chiến lược tăng trưởng xanh, các đề án về kinh tế tuần hoàn, cơ chế JETP, phân loại xanh, tín dụng xanh và thị trường carbon. Năm 2026 đánh dấu bước chuyển sang vận hành thực tế các mô hình kinh tế xanh. Sàn giao dịch carbon bắt đầu vận hành, dư nợ tín dụng xanh khoảng 828.800 tỷ đồng. Cơ chế CBAM của Liên minh châu Âu cũng đã bước vào giai đoạn chính thức.
Song theo đánh giá của nhiều chuyên gia, việc quy định pháp luật về kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn còn phân tán, thiếu kết nối giữa môi trường với đầu tư, đất đai, xây dựng, năng lượng, thuế, tiêu chuẩn kỹ thuật và hợp đồng khiến doanh nghiệp khó tìm giải pháp phù hợp. Nhiều quy định còn mang tính nguyên tắc, cơ chế khuyến khích về tài chính, thuế, đất đai chưa đủ mạnh và đủ hấp dẫn.
Quy định về ưu đãi thuế, đất đai, tín dụng cho dự án kinh tế tuần hoàn phần lớn dẫn chiếu sang pháp luật chuyên ngành, nhưng các quy định tương thích để hiện thực hóa ưu đãi vẫn chưa đầy đủ. Hệ quả là trên thực tế, số lượng dự án được hưởng ưu đãi thực chất, đủ hấp dẫn để thay đổi hành vi đầu tư của doanh nghiệp còn rất hạn chế. Trong khi đó, thị trường carbon cũng đặt ra yêu cầu hoàn thiện pháp lý về địa vị của tín chỉ carbon và hạn ngạch phát thải, quyền sở hữu, chuyển nhượng, sử dụng làm tài sản bảo đảm và xử lý tranh chấp.
“Vấn đề hiện nay đã chuyển từ câu hỏi “có chính sách hay chưa” sang câu hỏi khó hơn: Các chính sách đó có kết nối với nhau và có thật sự đi vào cuộc sống hay không? Muốn kinh tế xanh phát triển, pháp luật không chỉ đặt ra nghĩa vụ mà còn phải tạo được động lực”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Ngô Trí Long, Hiệp hội Tư vấn tài chính Việt Nam (VFCA) đặt vấn đề, và đề xuất rà soát pháp luật theo chuỗi hoạt động kinh tế để nhận diện, tập trung xử lý “điểm giao” phục vụ chuyển đổi xanh và kinh tế tuần hoàn một cách thống nhất tránh các “đứt gãy pháp lý” và để chất thải thật sự trở thành tài nguyên, phải “kiểm toán thủ tục hành chính xanh”.
“Điểm nghẽn của chuyển đổi xanh hiện nay không còn là thiếu chủ trương, mà là chưa hình thành được một đường đi pháp lý đủ thông suốt để một sáng kiến xanh có thể đi từ ý tưởng thành dự án, từ dự án thành sản phẩm, từ sản phẩm thành tài sản và cuối cùng hình thành một thị trường”, ông Ngô Trí Long phân tích.
Theo Hiệp hội Pháp chế doanh nghiệp Việt Nam cần thiết lập nguyên tắc “một dự án xanh-một bộ dữ liệu-một đầu mối-một kế hoạch kiểm tra”; mở hành lang pháp lý để vật liệu đủ điều kiện trở lại sản xuất; biến phân loại xanh thành “tấm hộ chiếu” tiếp cận nguồn lực; xây dựng nền tảng dữ liệu xanh quốc gia theo nguyên tắc doanh nghiệp báo cáo một lần…
“Điểm nghẽn của chuyển đổi xanh hiện nay không còn là thiếu chủ trương, mà là chưa hình thành được một đường đi pháp lý đủ thông suốt để một sáng kiến xanh có thể đi từ ý tưởng thành dự án, từ dự án thành sản phẩm, từ sản phẩm thành tài sản và cuối cùng hình thành một thị trường”.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Ngô Trí Long, Hiệp hội Tư vấn tài chính Việt Nam
Tiến sĩ Nguyễn Văn Cương, Viện trưởng Chiến lược và Khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp nhận định, thể chế phải làm cho lựa chọn xanh trở thành lựa chọn có lợi về kinh tế, doanh nghiệp không thể chuyển đổi xanh lâu dài chỉ bằng lời kêu gọi. Pháp luật phải từng bước thực hiện tốt nguyên tắc nội hóa chi phí môi trường, kết hợp hài hòa giữa công cụ hành chính, công cụ kinh tế và cơ chế thị trường. Danh mục phân loại xanh quốc gia cần thật sự trở thành “ngôn ngữ chung” để Nhà nước, ngân hàng, nhà đầu tư và doanh nghiệp xác định thế nào là một hoạt động kinh tế xanh, qua đó hướng dòng vốn vào đúng địa chỉ và đồng thời hạn chế hiện tượng “tẩy xanh”.
![[Infographic] Chứng khoán ngày 17/9: VN-Index tăng 12,66 điểm](https://cdn.nhandan.vn/images/s1gVPzDQx34u3AFm0gFwFHQeJIl6igWK4lBuMiakCbW5IAhYNF7OuIcPik9Y0OfzXPrNXuiY0YECkBCUjZhGoA/ndo_tr_ttck-4774.jpg.avif)
