Thảo luận báo cáo giám sát tình hình oan, sai trong áp dụng pháp luật về hình sự, tố tụng hình sự

Báo cáo của Đoàn giám sát của Ủy ban TVQH về “Tình hình oan, sai trong việc áp dụng pháp luật về hình sự, tố tụng hình sự và việc bồi thường thiệt hại cho người bị oan trong hoạt động tố tụng hình sự theo quy định của pháp luật” do Chủ nhiệm Ủy ban Tư pháp của QH Nguyễn Văn Hiện trình bày, đã đánh giá: Những năm gần đây, tình hình tội phạm tiếp tục diễn biến phức tạp, gia tăng về số vụ, số người phạm tội với thủ đoạn tinh vi, xảo quyệt nhưng Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án các cấp đã có nhiều nỗ lực, tích cực đấu tranh phòng, chống tội phạm; giữ vững an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội.

Về cơ bản, hoạt động điều tra, truy tố, xét xử các vụ án hình sự bảo đảm đúng người, đúng tội, đúng pháp luật. Các cơ quan đã triển khai áp dụng nhiều biện pháp để chấn chỉnh khắc phục tồn tại, thiếu sót trong hoạt động điều tra, truy tố, xét xử. Nhờ đó tình hình oan, sai đã giảm so với trước đây.

Tuy số người bị oan không nhiều, các trường hợp sai phạm đã hạn chế đáng kể và giảm dần theo từng năm nhưng so với yêu cầu cải cách tư pháp, yêu cầu của Hiến pháp năm 2013 thì việc phòng chống oan, sai, bỏ lọt tội phạm còn bất cập, hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu.

Báo cáo của Đoàn giám sát cũng chỉ ra loại án thường dẫn đến oan chủ yếu là án giết người, cướp tài sản hoặc hiếp dâm, giết người không quả tang mà quá trình điều tra gặp nhiều khó khăn và loại án về kinh tế do chủ quan của một số cơ quan tố tụng nhận thức không đúng, chưa phân biệt được vi phạm pháp luật và hành vi phạm tội đã hình sự hóa các quan hệ dân sự, kinh tế thành các tội lừa đảo, lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản. Qua giám sát cho thấy, quá trình điều tra, truy tố, xét xử còn có những sai phạm chủ yếu dẫn đến oan, sai, bỏ lọt tội phạm, đó là do việc giải quyết tin báo, tố giác tội phạm còn bất cập, nhiều trường hợp chưa được giải quyết và số vụ tạm đình chỉ điều tra còn cao, tiềm ẩn việc bỏ lọt tội phạm. Nhiều trường hợp bắt, tạm giữ, tạm giam còn chưa chính xác, sau đó phải chuyển xử lý hành chính…

Nhiều ý kiến đại biểu QH, lãnh đạo bộ, ngành tán thành với chủ trương giám sát về tình hình oan, sai trong việc áp dụng pháp luật về hình sự, tố tụng hình sự, theo chủ trương cải cách tư pháp của Đảng và Nhà nước ta. Đây là lần giám sát đầu tiên, sâu rộng về vấn đề oan, sai trong hoạt động tố tụng đã và đang được đông đảo dư luận cử tri, nhân dân rất quan tâm. Chủ nhiệm Ủy ban Về các vấn đề xã hội của QH Trương Thị Mai nêu báo cáo đánh giá “tuy số người bị oan không nhiều” nhưng đại biểu đề nghị cần đánh giá thêm tác động xã hội, tuy tỷ lệ nhỏ nhưng nhiều vụ án có tác động xã hội rất lớn.

Một số ý kiến tán thành với những phân tích của Đoàn giám sát nhận định tình hình oan, sai trong trong hoạt động điều tra, truy tố, xét xử chủ yếu do trình độ pháp luật và năng lực nghiệp vụ của một bộ phận cán bộ tư pháp còn hạn chế, chưa được đào tạo, bồi dưỡng, cập nhật kiến thức thường xuyên. Một bộ phận Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán chưa nghiêm túc chấp hành pháp luật; có biểu hiện bệnh thành tích, nôn nóng trong giải quyết vụ án.

Chủ tịch Hội đồng Dân tộc của QH Ksor Phước và một số đại biểu cho rằng, để khắc phục những thiếu sót cần tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra; nâng cao trách nhiệm của người lãnh đạo, chỉ huy. Với những địa phương có tỷ lệ oan, sai cao thì đồng chí lãnh đạo, cán bộ đơn vị trực tiếp làm phải chịu trách nhiệm, thậm chí phải cách chức. Một số đại biểu đề nghị nên phân tích, làm rõ trong số các vụ oan, sai phát hiện trong thời gian qua, những vụ nào xảy ra từ trước, thuộc trách nhiệm của cá nhân, cơ quan tiến hành tố tụng trong các giai đoạn trước đây, vụ nào vừa mới xảy ra và thuộc trách nhiệm của cá nhân đương nhiệm.

Đánh giá về số lượng 71 trường hợp oan, sai được phát hiện trong ba năm qua, các thành viên Ủy ban TVQH có chung nhận định đây là con số không nhiều, chiếm tỷ lệ rất nhỏ trong các vụ được điều tra, truy tố, xét xử. Phó Chủ tịch QH Huỳnh Ngọc Sơn, Chủ tịch Hội đồng dân tộc Ksor Phước, cho rằng dù xảy ra làm oan một người cũng phải xem trọng. Số vụ việc oan, sai chiếm tỷ lệ nhỏ nhưng có những vụ làm rúng động xã hội, như vụ bảy thanh niên ở Sóc Trăng bị bắt giam oan; vụ năm công an ở Tuy Hòa, Phú Yên dùng nhục hình dẫn đến chết người...

Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật Phan Trung Lý đề nghị, bên cạnh những nguyên nhân đã được Đoàn giám sát liệt kê trong báo cáo, cần tập trung làm rõ các ngành chức năng đã xử lý nghiêm minh các sai phạm được phát hiện trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử hay chưa; liệu có hiện tượng bao che, dung túng trong nội bộ hay không.

Nhiều ý kiến thống nhất với một số kiến nghị của Đoàn giám sát, cụ thể là Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án các cấp tiếp tục quán triệt sâu sắc Hiến pháp năm 2013 và các nghị quyết của Đảng, của Quốc hội về công tác tư pháp; nghiêm túc chấp hành pháp luật trong việc bắt, giam giữ, điều tra, truy tố, xét xử các vụ án hình sự.

Tại phiên họp, Ủy ban TVQH đã cho ý kiến cụ thể vào dự thảo Nghị quyết về tăng cường các biện pháp phòng, chống oan, sai và bảo đảm bồi thường thiệt hại cho người bị oan trong hoạt động tố tụng hình sự. Nhiều ý kiến đề nghị cơ quan điều tra các cấp chủ động, tích cực điều tra, khám phá các loại tội phạm, hạn chế tối đa các trường hợp tạm đình chỉ điều tra để chống bỏ lọt tội phạm; tăng cường các biện pháp chống bức cung, dùng nhục hình trong hoạt động điều tra. Cần tăng cường hơn nữa công tác phòng ngừa có hiệu quả và các trường hợp chết do tự sát, bị đánh chết tại các nơi giam giữ; quá trình điều tra phải tuân thủ đúng quy định pháp luật, thu thập đầy đủ các chứng cứ buộc tội, các chứng cứ gỡ tội để xác định sự thật vụ án một cách khách quan, toàn diện…

Đối với tình hình oan, sai thuộc trách nhiệm cơ quan Bộ đội Biên phòng, Hải quan, Kiểm lâm và Cảnh sát biển, Đoàn giám sát nhận thấy, trong kỳ hoạt động điều tra của các cơ quan này không phát sinh trường hợp nào làm oan người vô tội. Tuy nhiên có nhiều trường hợp sai phạm, tiềm ần việc bỏ lọt hành vi phạm tội do hành chính hóa các quan hệ hình sự. Hằng năm, các cơ quan này xử phạt hàng chục nghìn vi phạm hành chính nhưng số vụ xử lý hình sự rất hạn chế. Nhiều nơi không khởi tố, điều tra vụ án nào...

Nhiều ý kiến phát biểu tán thành với kiến nghị của Đoàn giám sát của Ủy ban TVQH, theo đó: Bộ Công an tiếp tục nghiên cứu, triển khai các biện pháp điều tra, thu thập chứng cứ, chống bức cung, nhục hình; nâng cao chất lượng điều tra, kỹ thuật khám nghiệm hiện trường... Viện Kiểm sát các cấp phối hợp chặt chẽ với các cơ quan có thẩm quyền điều tra trên cơ sở chức năng nhiệm vụ của mỗi cơ quan theo quy định của pháp luật, tránh nể nang, phối hợp nhất trí một chiều trong việc phân loại, xử lý tội phạm ngay từ khi tiếp nhận, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm.

Viện Kiểm sát phải chủ động nêu yêu cầu điều tra, yêu cầu khởi tố, phát hiện kịp thời và yêu cầu Cơ quan điều tra khắc phục những vi phạm, thiếu sót trong hoạt động điều tra, lập hồ sơ vụ án hình sự, bảo đảm việc khởi tố, bắt, tạm giữ, tạm giam, truy tố đúng người, đúng tội, đúng pháp luật.

Đoàn giám sát đề nghị TAND tối cao chủ trì, phối hợp Viện KSND tối cao tiếp tục tổng rà soát, xem xét, giải quyết dứt điểm các đơn khiếu nại kêu oan, nhất là các bị án có mức hình phạt 20 năm, chung thân, tử hình; nếu có căn cứ bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật có sai lầm nghiêm trọng, vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng thì phải giám đốc thẩm hủy án đề điều tra, xét xử lại, bảo đảm không oan, sai...

Chiều nay, Ủy ban TVQH cho ý kiến về dự kiến chương trình hoạt động giám sát của Quốc hội, Ủy ban TVQH năm 2016; cho ý kiến về việc phê chuẩn đề nghị của Thủ tướng Chính phủ về bổ nhiệm, miễn nhiệm đại sứ đặc mệnh toàn quyền của nước CHXHCN Việt Nam tại một số nước.