Tết Chol Chnam Thmây của đồng bào Khmer Nam Bộ

Với người Khmer, lễ hội rất thiêng liêng, trang trọng và là những sinh hoạt không thể thiếu, chi phối một khoảng thời gian dài trong năm.

Lễ hội thường được tổ chức theo mùa: Lễ Cúng trăng, Lễ Nhập hạ, Lễ Ra hạ... Chùa chiền là nơi diễn ra các hoạt động lễ hội; sư sãi luôn hiện diện không chỉ trong mọi hội lễ mà cả trong cuộc sống đời thường của cư dân.

Mỗi khi có lễ hội, tất cả các thành viên trong phum, sóc phải có nghĩa vụ và trách nhiệm đóng góp tiền, của, lương thực, công sức để tổ chức. Và dù có nghèo khó đến mấy, trong các ngày lễ, người Khmer cũng dành dụm tiền,  mua sắm những lễ vật và nấu những món ăn ngon đem đến cúng chùa.

Lễ vật dâng cúng thường khác nhau trong mỗi Tết, lễ; các nghi thức trong hội lễ thường gắn với những truyền thuyết của Phật giáo.

Lễ hội thường kéo dài suốt đêm, có lễ tới vài ngày, đây cũng là thời gian diễn ra các hoạt động văn hóa - văn nghệ truyền thống (múa Răm vông, hát Dù Kê, diễn tuồng Rô Băm...) và các trò chơi dân gian.

Mỗi người Khmer từ khi còn nhỏ đều đã rất nhạy cảm với âm thanh và nhịp điệu. Dù già, trẻ, gái hay trai, ai cũng thích ca hát, múa diễn. Âm nhạc của người Khmer có tiết tấu, giai điệu rộn ràng, sôi nổi, vui tươi. Nét độc đáo của sân khấu dân gian truyền thống Khmer là cả diễn viên và khán giả đều là nông dân. Phần lớn các diễn viên của các phum, sóc là những người nông dân, vụ mùa làm ruộng, thời kỳ đồng áng rảnh rỗi thì đi biểu diễn, ngày lặn lội ngoài đồng, tối đến lại hóa thân thành các hoàng tử, công chúa trong các vở diễn để phục vụ bà con.

Tết năm mới của người Khmer theo Phật lịch là vào giữa tháng 4 dương lịch (ngày 13-4 dương lịch là ngày đầu năm; còn năm nhuận sẽ vào ngày 14-4), là thời gian rảnh rang sau mùa vụ, tiết trời khô ráo. Bình thường, lễ Tết sẽ kéo dài trong ba ngày, cách ba năm lại có một năm ăn Tết bốn ngày. Món ăn truyền thống ngày Tết là bánh tét, bánh ngọt, hoa quả. Nghi lễ Tết được tổ chức theo trình tự.

- Giao thừa được cúng tại nhà để đưa tiễn "Têvôđa" cũ, rước "Têvôđa" mới về.

- Ngày đầu năm, vào giờ tốt (bảy giờ sáng hoặc năm giờ chiều) mọi người ăn mặc trang trọng, sạch sẽ, mang lễ vật lên chùa làm lễ rước lịch (Sankran)  mới. Sau đó tiến hành lễ Phật. Các trò diễn, trò chơi dân gian được diễn ra vào buổi tối tại sân các chùa.

 - Ngày thứ hai mọi người lên chùa làm lễ dâng cơm sáng và cơm trưa (Wen Chông Ham) cho các vị sư sãi. Trước khi ăn, các vị sư tụng kinh, làm lễ tạ ơn và sau khi ăn làm lễ chúc phúc cho người dâng cơm. Buổi chiều cũng là lúc diễn ra lễ Ðắp núi cát (Puôn Phnon Khsach). Theo truyền thuyết Phật giáo, các núi cát được đắp để cầu phúc, núi càng cao thì phúc càng lớn. Cát sạch được chở đến chất thành đống chung quanh chùa và được mọi người cùng sư sãi đắp thành những ngọn núi nhỏ quay về chín hướng (tượng trưng cho vũ trụ). Ở giữa là một hòn núi lớn - tượng trưng cho trung tâm của thế giới chung quanh các núi cát được rào bằng tre hoặc bằng cây. Khi các núi cát đã được đắp xong, mọi người tiến hành làm lễ Quy y cho núi. Tới sáng hôm sau sẽ cử hành tiếp lễ Xuất thể.

- Lễ Tắm cho sư được tổ chức trang trọng vào ngày thứ ba. Sau khi dâng cơm sáng và cơm trưa cho sư sãi, mọi người đem nước có hương thơm và nhang, đèn đến làm lễ tắm cho tượng Phật trên chùa. Sau đó là lễ tắm cho các vị sư cao niên. Sau lễ tắm, các nhà sư tiến hành làm lễ cầu siêu cho những người đã khuất.

Khi các lễ đã xong xuôi, mọi người trở về nhà làm lễ tắm cho các tượng Phật thờ tại nhà. Ông, bà, cha, mẹ, những người đáng kính trong nhà cũng được mời ra để con, cháu tạ ơn, tạ lỗi trong năm cũ; chúc phúc dâng lễ vật tỏ lòng hiếu thảo trong năm mới. Tối đến, các cuộc vui lại tiếp tục, tiếng nhạc, tiếng ca kéo dài cho tới khuya.

Trước đây, các lễ hội thường kéo dài và rất tốn kém. Ngày nay, trong cuộc sống công nghiệp, trong xu thế giao lưu, hội nhập, nhiều hủ tục cũ rườm rà, không còn phù hợp đã bị loại bỏ, mọi người đón Tết lành mạnh và tiết kiệm, tốn ít thời gian hơn nhưng vẫn trong không khí vui tươi và đậm sắc xuân. Những truyền thống tốt đẹp: kính trọng lao động, nhớ về nguồn cội, biết ơn tổ tiên, giữ gìn, bảo lưu nền văn hóa dân tộc... ngày càng được duy trì và phát huy.

Ở những nơi có đồng bào Khmer sinh sống, Tết Chol Chnam Thmây đã trở thành ngày hội chung của toàn cộng đồng các dân tộc anh em cùng sinh sống. Ðến đây vào những ngày này, bạn sẽ bị cuốn hút bởi không khí lễ hội bởi tiếng nhạc, tiếng hát và bởi những khuôn mặt rạng ngời hạnh phúc sau một mùa lúa bội thu.