Sử dụng hiệu quả vốn ODA, vốn vay ưu đãi

Thông qua các hoạt động hợp tác phát triển, tổng vốn ODA và VVƯĐ đã ký trong sáu tháng đầu năm đạt khoảng 2,564 tỷ USD, tăng 61%. Tổng vốn ODA và VVƯĐ giải ngân trong sáu tháng đầu năm 2016 đạt khoảng 1,85 tỷ USD, thấp hơn 4% so cùng kỳ năm trước. Trong số các nhà tài trợ nhóm sáu ngân hàng phát triển gồm Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB), Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA), Ngân hàng Tái thiết Đức (KfW) có mức giải ngân cao hơn cùng kỳ năm ngoái, trong khi Cơ quan Phát triển Pháp (AfD), Ngân hàng Xuất nhập khẩu Hàn Quốc (KEXIM) và Ngân hàng Thế giới (WB) có mức giải ngân thấp.

Tổng mức giải ngân trong sáu tháng đầu năm xấp xỉ so cùng kỳ năm ngoái và chưa có đột phá. Theo các bộ, ngành chức năng, các nguyên nhân gây chậm trễ về tiến độ thực hiện và giải ngân như trên cũng là khó khăn chung trong 5 năm qua khi thực hiện các dự án là khâu chuẩn bị dự án, thẩm định dự án, giải phóng mặt bằng, nguồn vốn đối ứng, sự chậm trễ trong giải ngân, trình độ và năng lực của các ban quản lý dự án… Bên cạnh đó là những vướng mắc về thể chế, pháp lý; quy định, quy chuẩn, tiêu chuẩn chuyên ngành; vướng mắc do điều chỉnh, thay đổi trong quá trình thực hiện dự án; vướng mắc do khác biệt về quy trình, thủ tục giữa Việt Nam và các nhà tài trợ; việc không cho phép giải ngân vượt kế hoạch được giao theo Nghị quyết về dự toán ngân sách nhà nước năm 2016 của Quốc hội...

Ngay sau khi Việt Nam trở thành nước thu nhập trung bình, các nhà tài trợ song phương đã thay đổi chính sách viện trợ đối với Việt Nam theo hướng giảm dần hoặc chấm dứt viện trợ như Thụy Điển, Anh, Bỉ... Ngay cả Nhật Bản là nhà tài trợ song phương lớn cũng cắt giảm viện trợ không hoàn lại trong những năm gần đây. Trong khi đó, vẫn tồn tại thực tế là các bộ, ngành và địa phương vốn quen với hình thức cấp phát từ ngân sách nhà nước và chưa sẵn sàng chuyển tiếp sang hình thức vay lại, tiếp cận các nguồn vốn ngày càng đắt đỏ từ các khoản vay kém ưu đãi của các nhà tài trợ. Công tác chuẩn bị danh mục, xây dựng và phê duyệt văn kiện chương trình, dự án của các bộ, ngành, địa phương còn nhiều chậm trễ, chất lượng thấp, không đáp ứng yêu cầu.

Bộ Giao thông vận tải hiện có 36 dự án ODA và VVƯĐ đang thực hiện trong đó có 18 dự án có tiến độ triển khai tốt, 10 dự án ở mức độ trung bình và khá, bảy dự án giải ngân chậm. Bắt đầu từ tháng 7-2017, Việt Nam sẽ không được hưởng nguồn vốn cho vay từ Hiệp hội Phát triển Quốc tế (IDA) của WB, và phải vay vốn vay ưu đãi của Ngân hàng Quốc tế về Tái thiết và Phát triển (IBRD). ADB cũng đang xem xét việc bắt đầu dừng cấp vốn cho Việt Nam trong thời gian từ năm 2018 đến 2020. Định hướng của Chính phủ cũng sẽ tăng cường cho vay lại nguồn VVƯĐ (IBRD, OCR...). Theo tính toán cũng như thực tế cho thấy, đối với các dự án đường bộ cao tốc, đường sắt, đường thủy nội địa..., nếu chỉ thu phí các phương tiện sẽ không thể hoàn vốn được toàn bộ chi phí đầu tư. Theo lãnh đạo Bộ Giao thông vận tải, việc bố trí vốn đối ứng (phục vụ chi trả giải phóng mặt bằng, thuế, quản lý dự án... các dự án ODA không đáp ứng đủ và kịp thời, cho nên đã ảnh hưởng tiến độ thực hiện dự án ODA. Thực tế, các dự án ODA ngành giao thông đang triển khai hiện nay đều là những dự án quy mô lớn, có tác động lớn đến kinh tế - xã hội đất nước và có sự tham gia của các nhà thầu quốc tế. Các dự án này đang được Bộ Giao thông vận tải chỉ đạo khẩn trương thi công, đáp ứng tiến độ đã cam kết với các nhà tài trợ, do đó nhu cầu giải ngân vốn ODA rất lớn. Việc thiếu kế hoạch vốn ODA để giải ngân cho các dự án sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng tiến độ thi công, kéo dài thời gian hoàn thành, làm tăng chi phí và giảm hiệu quả đầu tư.

Để đạt mục tiêu giải ngân cả năm bằng hoặc cao hơn năm 2015 (4,65 tỷ USD), nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA và VVƯĐ trong thời gian tới, các cấp, ngành, địa phương cần: nghiêm túc thực hiện Nghị định 16/2016/NĐ-CP ngày 16-3-2016 của Chính phủ về quản lý và sử dụng vốn ODA và VVƯĐ của các nhà tài trợ nước ngoài và các thông tư hướng dẫn thực hiện Nghị định và Đề án Định hướng thu hút, quản lý và sử dụng nguồn vốn ODA và nguồn VVƯĐ của các nhà tài trợ thời kỳ 2016-2020 đã được Thủ tướng Chính phủ ban hành tại Quyết định số 251/QĐ-TTg ngày 17-2-2016.

Để huy động cao nhất nguồn vốn ODA và VVƯĐ, Bộ Tài chính chủ trì, phối hợp Bộ Kế hoạch và Đầu tư nghiên cứu, xác định ngưỡng an toàn trong vốn vay ODA và VVƯĐ, không ảnh hưởng trần nợ công. Đẩy nhanh tiến độ thẩm định, đàm phán, phê duyệt các dự án ODA và VVƯĐ, đề nghị Chính phủ thống nhất các nguyên tắc huy động và sử dụng các nguồn vốn này cho lĩnh vực xã hội (y tế, giáo dục…), nông nghiệp và phát triển nông thôn kết hợp xóa đói, giảm nghèo. Cơ quan chủ quản và chủ dự án nâng cao chất lượng công tác chuẩn bị, thiết kế dự án đi đôi với tăng cường vai trò trách nhiệm giám sát chất lượng của cấp có thẩm quyền thông qua quá trình thẩm định, phê duyệt văn kiện và tài liệu thiết kế chương trình dự án nhằm bảo đảm quy mô dự án phù hợp khả năng bố trí vốn của cơ quan chủ quản và chủ đầu tư, hạn chế thấp nhất các điều chỉnh, thay đổi trong quá trình thực hiện dự án, tránh gây lãng phí và kéo dài thời gian thực hiện dự án, thực hiện các giải pháp xử lý vướng mắc của những dự án chậm tiến độ.

Tăng cường cơ chế phân cấp, ủy quyền cho các cơ quan chủ quản dự án ODA được quyết định trong việc điều chỉnh hoạt động, tái phân bổ vốn dự án trong phạm vi các nội dung đã được phê duyệt. Đồng thời, có cơ chế tăng cường trách nhiệm của các địa phương trong việc thực hiện các chương trình, dự án ODA trên địa bàn, bảo đảm các tỉnh, thành phố bố trí đầy đủ vốn đối ứng địa phương theo cam kết đối với các nhà tài trợ. Tăng cường năng lực các ban quản lý dự án theo hướng chuyên nghiệp và bền vững.

Mới đây, trong cuộc họp của Ban Chỉ đạo vốn ODA và vốn vay ưu đãi, Phó Thủ tướng Phạm Bình Minh, Trưởng Ban Chỉ đạo đã yêu cầu Bộ Kế hoạch và Đầu tư cần khẩn trương xác định rõ chương trình, dự án, lĩnh vực nào được ưu tiên, phải được cấp phép, phải vay lại… Phải chú ý không tăng thêm các bước làm chậm quá trình, thủ tục chuẩn bị dự án; giảm bớt các thủ tục hành chính song vẫn phải bảo đảm quản lý chặt chẽ và sử dụng hiệu quả nguồn vốn. Các bộ, ngành chức năng khác cũng rà soát, bổ sung, hoàn thiện các cơ chế, chính sách, các quy định liên quan huy động, quản lý nguồn vốn ODA và VVƯĐ. Hiện Việt Nam đã trở thành nước có thu nhập trung bình; nhiều nguồn tài trợ, vốn hỗ trợ, vốn ưu đãi bị cắt giảm; trong bối cảnh này các bộ, ngành cần hết sức quan tâm xây dựng kế hoạch vận động để làm sao cho quá trình chuyển từ vốn vay ODA và VVƯĐ sang vốn vay có mức độ ưu đãi kém hơn không bị “sốc”, bảo đảm sự an toàn trong quá trình chuyển tiếp này. Ngân hàng Nhà nước cùng với Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính, Bộ Ngoại giao tiếp tục làm việc với WB để tạo ra lộ trình phù hợp, chuyển đổi thành công quá trình chuyển tiếp vốn vay ODA và các khoản VVƯĐ sang các khoản vay có mức độ ưu đãi kém hơn mà không bị đột ngột, không để ảnh hưởng thành quả đạt được trong huy động và sử dụng nguồn vốn ODA và các nguồn VVƯĐ thời gian qua.