Hành trình nâng tầm nghệ thuật
Một ngày làm việc của vợ chồng Giám đốc Công ty XQ Việt Nam Võ Văn Quân và Hoàng Lệ Xuân bắt đầu bằng buổi đàm đạo bên những tách trà sáng, cùng nhau bàn công việc. Anh Võ Văn Quân vẫn thường nói: "Tôi có hai con người trong một ngày. Buổi sáng tôi dành cho các ý tưởng kinh doanh, còn buổi chiều thì tôi dứt hẳn tất cả để được chìm vào những giấc mơ nghệ thuật và sáng tác". Hai mặt tưởng là mâu thuẫn nhưng lại rất thống nhất ở người doanh nhân - nghệ sĩ này.
Rời Thừa Thiên - Huế vào Lâm Ðồng sinh sống khi tròn 20 tuổi, kỷ vật duy nhất của gia đình mà cô gái Hoàng Lệ Xuân mang theo chỉ là cái khung thêu gia truyền từ đời bà, đời mẹ, những nghệ nhân của nghề thêu cung đình Huế. Chiếc khung thêu đã gắn bó với chị suốt một thời con gái, những lúc vui, buồn và đầy tâm trạng, chị lại giãi bày những cảm xúc đó trên khung thêu, đưa vào đường kim, mũi chỉ những tình cảm của mình. Chị và anh Quân tìm đến với nhau cũng từ những bức thêu đó và từ sự đồng điệu trong hai tâm hồn say mê nghệ thuật.
Ban đầu chị thêu lại những bức tranh chồng vẽ và anh là người đi bán. Nhiều người dân thành phố Ðà Lạt vẫn còn nhớ rõ hình ảnh chàng bác sĩ Quân gầy gò, cặm cụi đạp xe vào từng ngõ nhỏ của phố núi, giới thiệu và rao bán đôi ba bức tranh thêu.
Thời điểm này, nghề thêu truyền thống đang tàn lụi sau sự đổ vỡ của thị trường Ðông Âu và Liên Xô khiến nhiều làng nghề, hợp tác xã thêu lao đao. Ðiều này không làm hai vợ chồng nản chí. Anh Quân kể lại: "Có những đêm bị cúp điện, tôi phải thắp nến thành vòng tròn quanh khung thêu cho vợ đủ sáng để thêu tranh. Lúc đó không có tiền mua khung tranh và kính, tôi chỉ mang bán mảnh vải thêu. Ban đầu là bán cho những người trong xóm, rồi sau này bán ở khu vực xa hơn.
Khi tranh thêu của tôi bán được thì khách hàng bắt đầu tìm đến và tôi nghỉ hẳn nghề y để chuyên tâm vào vẽ mẫu thiết kế cho vợ thêu, sau đó thuê thêm nhân công và tự mình tuyển chọn, đào tạo thợ thêu. Vợ tôi dạy thợ kỹ thuật thêu, tôi dạy họ kỹ thuật pha mầu sắc, cách nhìn thẩm định sự vật trong một bức tranh, cứ thế cơ sở dần dần phát triển".
Sự kết hợp tài năng của hai vợ chồng đã làm nên những tác phẩm tranh thêu khiến nhiều khách hàng thán phục bởi giá trị nội dung và đường kim, mũi chỉ tài hoa. Từ cuộc triển lãm 15 bức tranh thêu đầu tiên, đơn đặt hàng tranh tăng lên vùn vụt. Năm 1994, tổ hợp tranh thêu lụa XQ truyền thống ra đời và đến năm 1996 nâng cấp thành Công ty XQ Ðà Lạt và sau này là XQ Việt Nam.
Cuối năm 2001, làng nghề thêu truyền thống XQ Ðà Lạt Sử quán chính thức khai trương, tạo nên một không gian sáng tạo cho các họa sĩ và nghệ nhân thêu tranh. Hiện nay, công ty đã có hơn 2.500 nghệ nhân, hàng nghìn thợ thêu cùng một hệ thống chi nhánh tại Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Huế, Ðà Nẵng, Nha Trang, Hội An và đại lý tại các thị trường: Anh, Mỹ, Thái-lan, Singapore, Nhật Bản.
Cùng thêu dệt những ước mơ
Theo nhà sử học Dương Trung Quốc, tranh thêu XQ được nhiều người yêu thích bởi nó đã vượt lên trên ý nghĩa của một sản phẩm nghề thủ công và nâng tầm thành một tác phẩm nghệ thuật.
Ðể có được điều này là cả một quá trình lao động nghệ thuật miệt mài, cực nhọc đòi hỏi sự kết hợp hài hòa trong tâm hồn, trong cảm nhận thẩm mỹ của người họa sĩ và thợ thêu.
Tranh thêu tay là tác phẩm nghệ thuật, không đơn giản chỉ là cách lựa chọn và sắp xếp những khối chỉ mầu theo đường nét sẵn có mà phải trải qua nhiều công đoạn phức tạp. Họa sĩ thiết kế mẫu vẽ bằng bút chì trên giấy can, sau đó tùy theo chủ đề và kích thước họ sẽ cùng thợ thêu chọn mầu, vải phù hợp, truyền tải mẫu vẽ lên nền vải, định hình bức tranh, rồi mới đến công đoạn thêu mà ở đó đòi hỏi sự sáng tạo nghệ thuật của nghệ nhân và thợ thêu. Họ phải nắm bắt được ý tưởng, những giá trị thẩm mỹ và sự phối mầu của họa sĩ.
Chính vì thế với Công ty XQ Việt Nam, việc tuyển chọn, đào tạo thợ thêu rất khắt khe và người thợ thêu bắt buộc phải học bộ môn mỹ học. Tuy nhiên, như anh Quân cho biết: "Ngoài việc dạy nghề, cái quan trọng là giúp người thợ thêu yêu và tự hào về nghề. Tôi thường thiết kế hàng loạt mẫu vẽ, sau đó cho thợ thêu chọn mẫu. Tôi ngồi kể chuyện cho họ về kỷ niệm của mình trên mẫu vẽ và chúng tôi cùng thêu kỷ niệm đó chứ không phải thêu một bức tranh thông thường".
Tranh thêu XQ có nhiều loại nhưng đạt tới giá trị nghệ thuật cao phải kể tới tranh chân dung. Ở đây, người thợ thêu dùng mầu sắc của chỉ thêu diễn tả thần thái nhân vật một cách sống động và chân thực.
Tuy nhiên, khó nhất vẫn là tranh thêu hai mặt, bởi người thợ thêu phải thêu cùng một lúc hai mũi kim lên xuống sao cho trùng nhau mà không làm biến dạng bức tranh hay lộ đầu chỉ ra ngoài. Khi hoàn thành, bức tranh có hai mặt giống hệt nhau và có thể chiêm ngưỡng từ nhiều góc độ. Kỹ thuật này rất khó và chỉ các thợ thêu lâu năm trong nghề mới thực hiện được.
Một bức tranh lớn có khi đòi hỏi nhiều họa sĩ và thợ thêu cùng tham gia trong vài tháng hoặc cả năm. Họ phải thường xuyên hội ý để bảo đảm sự phối hợp ăn ý trong phối mầu và thể hiện đường kim, mũi chỉ.
Các họa sĩ, nghệ nhân XQ đã đạt đến trình độ điêu luyện khi cho ra đời bức tranh kỷ lục Khúc hát nguồn cội có kích thước 2,2 m x 3,45 m, do chín người thợ thêu hoàn thành trong tám tháng và sắp tới là bức tranh thêu khổng lồ có chủ đề kỷ niệm 1000 năm Thăng Long- Hà Nội kích thước 4 m x 3 m, nặng 167,5 kg. Bức tranh dự kiến hoàn thành đúng dịp đại lễ kỷ niệm của Thủ đô Hà Nội vào năm 2010.
Một nhà sưu tập tranh nước ngoài đã ca ngợi tranh thêu XQ khi cho rằng các tác phẩm đó chất chứa những nỗi niềm sâu kín, vừa sang trọng và lộng lẫy, vừa mang một vẻ đẹp lung linh, huyện ảo phương Ðông.
Còn với Giám đốc Võ Văn Quân, tranh thêu của anh còn là sự trải nghiệm cuộc sống, một chút tâm linh, là khát vọng và nơi gặp gỡ của những ước mơ cùng các hoài niệm, kỷ niệm xưa.
Anh quan niệm về đầu ra sản phẩm của mình: "Thật ra, bán mỗi bức tranh là tôi đang bán cho khách những kỷ niệm và ước mơ hay một câu chuyện triết lý nào đó về tình yêu, về cuộc sống. Mỗi người không thể sống mà thiếu ước mơ, bởi nó cũng là yếu tố giúp ta thêm nghị lực, đứng vững được giữa sóng gió cuộc đời. Còn nghệ thuật là phương tiện trở về ký ức để xây dựng ước mơ". Một cách lý giải khá lạ nhưng có lẽ lại đúng trong cách tiếp thị một sản phẩm mang nhiều giá trị nghệ thuật.
Sự gắn kết hài hòa giữa nghệ thuật và kinh doanh
Ðến các cơ sở thêu tranh của XQ, có thể thấy tràn ngập bầu không khí lao động nghệ thuật khơi gợi nguồn cảm hứng. Tại những phòng thêu theo từng chủ đề, các nghệ nhân, thợ thêu làm việc trong tiếng nhạc trữ tình và hương hoa thoang thoảng quyến rũ.
Một nghệ sĩ từng phải thốt lên khi đến thăm XQ Ðà Lạt Sử quán: "Tôi có cảm giác tại đây nghề thêu đã được dệt thành thơ". Anh Võ Văn Học, Phó Giám đốc Công ty XQ Việt Nam, một người em, một cộng sự đắc lực của anh Quân cho biết, bài học đầu tiên của mỗi người thợ thêu XQ khi nhập môn theo nghề là tìm hiểu về văn hóa công ty và truyền thống ngành nghề, nhằm tạo niềm tin, niềm tự hào và gắn bó của họ với nghề, với công ty.
Với XQ Việt Nam, các sự kiện quảng bá sản phẩm không đơn thuần mang mầu sắc kinh doanh. Ðó còn là tấm lòng tri ân và trân trọng các giá trị văn hóa dân tộc.
Liên tục trong nhiều năm qua, công ty đã tổ chức hàng loạt sự kiện: lễ hội nghề thêu tưởng nhớ Tổ nghề và ngày hội ngộ của các nghệ nhân XQ trong nước và ngoài nước vào dịp 12-6 âm lịch hằng năm cùng nhiều lễ hội có tiếng vang như "XQ với sắc thu Hà Nội", Lễ hội "XQ hồn biển Nha Trang", Lễ hội "XQ Cổ Ðộ Huế". Công ty hiện đang chuẩn bị cho Lễ hội "Thiếu nữ rước phấn về cho hoa" trong Liên hoan (Festival) Hoa Ðà Lạt 2007 tổ chức vào tháng 12 tới, với năm chương trình lớn kết hợp giữa nghệ thuật sắp đặt và trình diễn hấp dẫn.
Lễ hội của XQ thường mang những cái tên khá bay bổng như một câu thơ, có người bảo dài dòng và huyền bí, nhưng lại gợi lên nhiều sự tò mò và háo hức. Xem để biết và khi xem xong thì gật gù trước sự nghiêm túc và chỉn chu đến nghiêm cẩn khi khách được đắm mình trong không khí nghệ thuật huyền ảo như một giấc mơ giữa đời thường.
Lý giải về các tên gọi sự kiện, anh Quân cho biết: "Nghề thêu có một ngôn ngữ riêng và tôi là người luôn luôn đi tìm thứ ngôn ngữ đó để đặt tên cho đúng bản chất, nêu lên được phần nào chất thơ, chất trữ tình của nó". Cái không khí mờ ảo, huyễn hoặc ấy còn được Võ Văn Quân đưa vào tranh thêu với các bộ sưu tập tranh kiểu như: Nắng thủy tinh, Hồn xưa, Huyền thoại da vàng, Tình quê, v.v.
Nói về định hướng của XQ Việt Nam trong việc đưa nghề thêu và sản phẩm tranh thêu đi vào cuộc sống, gắn kết với công cuộc phát triển du lịch, bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, nhà nghiên cứu văn hóa, Giáo sư, Anh hùng Lao động Vũ Khiêu nhận xét: "Không những khôi phục được một ngành nghề lâu đời, truyền vào đó một sức sống mới bền vững, góp phần tôn vinh những phẩm chất phụ nữ Việt Nam, tạo công ăn việc làm cho hàng nghìn người, XQ Việt Nam đã thật sự đưa nghề thêu thùa thành một môn nghệ thuật độc đáo, giới thiệu với bạn bè năm châu và du khách về vẻ đẹp văn hóa truyền thống nước ta. Tôi tin rằng XQ Việt Nam sẽ còn thành công hơn nữa bởi đường đi nước bước của công ty đã chứng tỏ sức vững vàng của hướng đi lên".
