Vô tư xả thải ra sông
Chúng tôi có mặt ở làng nghề Phong Khê (phường Phong Khê, TP Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh) bên dòng sông Ngũ Huyện Khê trong một ngày nắng nóng. Giữa không khí oi bức, ngột ngạt của thời tiết, dòng sông lờ đờ chảy mang theo vô số mảng bọt xám đục, bốc mùi nồng nặc. Hai bên bờ sông, từng lớp chất thải bột giấy dày cả mét lưu cữu lâu ngày giống như một bờ đê nhân tạo mà hễ có mưa là mủn rời ra, trôi xuống theo dòng nước. Ngay bên dưới cây cầu sắt bắc qua sông nối làng nghề với cụm công nghiệp Phú Lâm, Phong Khê 2, một miệng cống xả thải từ làng nghề liên tục đổ thẳng xuống sông dòng nước đen kịt, bốc mùi hôi thối. Thế nhưng, không chỉ bốc mùi, dòng nước thải chưa qua xử lý đó còn ẩn chứa rất nhiều hóa chất độc hại trong quá trình sản xuất giấy của người dân làng nghề.
Sông Ngũ Huyện Khê có tổng chiều dài 24 km, vốn là con sông cung cấp nước tưới tiêu cho các hộ dân thuộc TP Bắc Ninh, thị xã Từ Sơn, huyện Yên Phong, Tiên Du (Bắc Ninh). Từ nhiều năm trước, với chủ trương phát triển công nghiệp nhẹ, tiểu thủ công nghiệp, làng nghề của tỉnh, làng nghề làm giấy Phong Khê phát triển nhanh chóng theo cấp số nhân. Đến nay, hầu như gia đình nào cũng có một bộ máy tái chế, sản xuất giấy. Tất cả nước thải được các hộ thải trực tiếp ra cống, chảy xuôi theo hệ thống mương, rãnh ra sông. Chất thải rắn thì tích tụ đổ chất đống ở hai bên bờ sông hoặc đổ “trộm” ra ven quốc lộ. Ống khói mọc như nấm sau mưa trên các nóc nhà thi nhau nhả khói đen kịt che kín cả tầm nhìn của xe cộ lưu thông trên quốc lộ 18 đoạn qua làng nghề. Suốt một đoạn sông dài hàng chục km từ làng nghề giấy Phong Khê đổ ra sông Cầu bị ô nhiễm, bốc mùi hôi thối nồng nặc và đổi mầu đen kịt. Nguy hại hơn, dòng nước đen từ đây còn trực tiếp đe dọa sự an toàn của môi trường nước sông Cầu-nơi cung cấp nước sinh hoạt, sản xuất cho hàng chục nghìn hộ dân ven sông của hai tỉnh Bắc Ninh, Bắc Giang. Đã nhiều lần, hiện tượng cá chết nổi trắng trên sông Cầu là tiếng chuông cảnh báo sớm đối với vấn nạn ô nhiễm nguồn nước nhưng hầu như không được các cơ quan chức năng địa phương quan tâm.
Từ nhiều năm trước đã có nhiều ý kiến về ô nhiễm môi trường của làng nghề Phong Khê. Hiện tại, ở đây có khoảng 2.500 hộ dân sinh sống, trong đó hơn 90% trực tiếp làm nghề sản xuất giấy hoặc công việc liên quan. Ngoài ra, còn có hơn 200 doanh nghiệp nhỏ, cơ sở sản xuất thuộc ba cụm công nghiệp phụ cận cũng “đồng hành” xả thải chưa qua xử lý ra sông Ngũ Huyện Khê. Theo số liệu Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Bắc Ninh cung cấp, mỗi ngày, từ làng nghề và các cụm công nghiệp, có khoảng 5.000 m3 nước thải đổ ra sông. Trong đó có nhiều loại độc tố có hàm lượng cao gấp hàng chục lần tiêu chuẩn cho phép, như: hàm lượng chất rắn lơ lửng cao hơn từ 4,5 đến 11 lần; COD cao hơn từ 8 đến 500 lần; Pb cao hơn 5,5 lần…
Kết quả phân tích quan trắc cũng cho thấy hầu hết các chỉ số ô nhiễm, độc tố trong mẫu bùn ở đáy sông Ngũ Huyện Khê cũng đều cao hơn mức cho phép nhiều lần. Điều đó cho thấy, chỉ số sự sống đối với các loài sinh vật dưới nước ở khu vực này là bằng không. Nói cách khác, đây là một dòng sông “chết” đúng nghĩa.
“Mất bò mới lo làm chuồng”
Nhiều người đặt câu hỏi, vì sao Bắc Ninh để tình trạng ô nhiễm kéo dài với mức độ ngày càng gia tăng mà tỉnh chậm xử lý. Chỉ đến khi Bộ Tài nguyên và Môi trường có kết luận về mức độ ô nhiễm sông Ngũ Huyện Khê vào tháng 4-2016 thì tỉnh mới có động thái?
Thực tế thì Bắc Ninh cũng đã bước đầu triển khai các công tác chống ô nhiễm từ mấy năm trước, kết luận của Bộ Tài nguyên và Môi trường chỉ là căn cứ để đánh giá mức độ, điều đó cho phép tỉnh xây dựng phương án thích hợp. Theo báo cáo của Sở Tài nguyên và Môi trường Bắc Ninh, hiện đoạn sông Ngũ Huyện Khê qua thị xã Từ Sơn đã có một nhà máy xử lý nước thải công suất 33 nghìn m3/ngày/đêm. Dự kiến trong tháng 7-2016 tỉnh cũng vận hành nhà máy xử lý nước thải Phong Khê 1, công suất 5.000 m3/ngày/đêm (giai đoạn 1). Trong năm 2017, tỉnh dự kiến đưa vào hoạt động hai nhà máy xử lý nước thải tại cụm công nghiệp Phú Lâm, Phong Khê II. Ngoài ra, Bắc Ninh cũng đang triển khai Dự án cải tạo, nạo vét, nâng cấp sông Ngũ Huyện Khê với tổng mức đầu tư 2.000 tỷ đồng, hiện đã xong giai đoạn nạo vét và đang tiến hành xây kè bao các đoạn xung yếu. Ngoài ra, Sở Tài nguyên và Môi trường cũng đã xây dựng và triển khai hàng chục dự án, đề án nhằm cải tạo môi trường các làng nghề cũng như lưu vực các con sông, trong đó có sông Ngũ Huyện Khê. Tuy nhiên, để “giải độc” cho nước sông Ngũ Huyện Khê, có thể mất hàng chục năm chất lượng nước mới có thể trở lại như ban đầu.
Thế nhưng, cái khó là có nhà máy nước thải cũng chưa chắc đã thu gom được hết nước thải của làng nghề. Hơn nữa, từ trước đến nay các hộ sản xuất tự do xả thải, không phải trả phí, giờ thu phí của họ thì tính toán thế nào cho hợp lý cũng là vấn đề. Phương án của tỉnh là, bên cạnh việc triển khai để nhà máy sớm hoạt động, địa phương tích cực tuyên truyền, vận động người dân nâng cao nhận thức, trách nhiệm, góp phần bảo đảm xử lý ô nhiễm trong hoạt động sản xuất, tránh gây tác hại đến môi trường.
Mới đây, trong cuộc họp triển khai công tác giải quyết ô nhiễm môi trường liên quan đến sông Ngũ Huyện Khê, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Bắc Ninh Nguyễn Tiến Nhường đã yêu cầu các địa phương, sở, ngành liên quan đẩy mạnh thanh tra, kiểm tra đối với các hoạt động sản xuất tại các khu vực trên. Chấm dứt tiếp nhận chất thải rắn làm vật liệu đốt, không để nguyên vật liệu, vứt rác thải dọc đường đi, chuẩn bị nhanh nhất các công đoạn đấu nối hệ thống nước thải vào nhà máy xử lý... Đối với các doanh nghiệp đang hoạt động tại các cụm công nghiệp Phong Khê 1, Phong Khê 2, Phú Lâm, doanh nghiệp nào gây ô nhiễm môi trường thì phải tự bỏ tiền xử lý. Ngoài ra, để điều tiết nước phục vụ sản xuất và sinh hoạt, tỉnh chỉ đạo ngành nông nghiệp và phát triển nông thôn có giải pháp điều tiết nước qua cống Đặng Xá. Quan trọng hơn là phải giải quyết dứt điểm tình trạng ô nhiễm nguồn nước trên sông Ngũ Huyện Khê, tránh để nước bẩn chảy vào sông Cầu xâm hại nguồn nước của nhà máy nước sạch phục vụ sinh hoạt của hầu hết người dân thành phố Bắc Ninh.
“Việc xử lý các hành vi vi phạm trong lĩnh vực bảo vệ môi trường còn nhiều khó khăn do hệ thống luật pháp về lĩnh vực này còn nhiều hạn chế, bất cập. Vì vậy, bên cạnh việc đưa vào hoạt động các nhà máy xử lý nước thải, cần tuyên truyền, vận động người dân thực hiện các quy định”.
NGUYỄN ĐẠI ĐỒNG
Phó Giám đốc Sở Tài nguyên và Môi trường Bắc Ninh
“Bao nhiêu năm nay, chính quyền ưu tiên phát triển công nghiệp để tình trạng ô nhiễm tràn lan ở làng nghề Phong Khê. Nếu không sớm xử lý thì chắc chắn sức khỏe, an toàn của người dân quanh vùng cũng ảnh hưởng rất nhiều”.
ĐỖ BÁ ƯỚC
(Xuân Ổ, Phong Khê, TP Bắc Ninh)
“Hồi còn nhỏ, tôi vẫn thường tắm giặt, thả lưới bắt cá ở khúc sông Ngũ Huyện Khê, khoảng mười năm trở lại đây, không chỉ cá đi hết mà người cũng không dám xuống tắm nữa. Dòng nước đen còn kéo dài dọc bờ sông Cầu hàng km thế kia thì bảo sao không ô nhiễm. Vài lần nước ngược, cá sông Cầu còn chết trắng bờ”.
CHU ĐÌNH NGỌC
(Làng Thuyền, Hòa Long, TP Bắc Ninh)
