Trong thời kỳ suy vi của nhà Trần cuối thế kỷ 13, đầu thế kỷ 14, mặc dù thi đỗ cao, nhưng Chu Văn An không ra làm quan mà mở trường dạy học tại làng Cung Hoàng, một vùng quê ven kinh thành Thăng Long (nay là Thanh Trì, Hà Nội). Sự uyên thâm trong học vấn cùng nhân cách đạo đức sáng ngời, một lòng dốc sức vì đạo học và lòng mong mỏi phục hưng một nền học vấn thịnh trị của nước nhà, ông được vua Trần Minh Tông trọng dụng, vời vào trong cung dạy học cho thái tử kiêm giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám. Cũng từ đây, ông đã có điều kiện để chứng kiến những cuộc tranh giành quyền lực và vô vàn âm mưu đen tối trong cung đình của các thế lực xấu kết bè phái hãm hại trung thần, áp bức nhân dân và thói ăn chơi hoang tàn, sa đọa của vua, quan, bỏ bê việc triều chính. Chính trên cái nền đen tối của cuộc sống mục ruỗng nơi cung đình, càng tỏa sáng nhân cách thanh cao và trách nhiệm của một trí thức, một nhà giáo lớn trước vận mệnh của nước nhà.
Nội dung vở kịch xoay quanh cuộc đấu tranh không ngừng nghỉ của ông trước các thế lực hắc ám, các mưu mô quỷ quyệt, tàn độc. Vốn người chính trực ngay thẳng, không chịu được những điều vô đạo xảy ra trong triều, Chu Văn An từng thẳng thắn vạch trần giữa triều đình sự lộng quyền và âm mưu của Tể tướng cùng bè lũ quan gian vu tội tạo phản cho Quốc phụ Trần Quốc Chấn, cha của Lệ Thánh Hoàng hậu. Cũng chính thầy giáo Chu Văn An đã khảng khái lên tiếng trước bệ rồng, can ngăn nhà vua trẻ Trần Dụ Tông không sa đà vào những trò hoang tàn, thác loạn vô độ do lũ thái giám bày đặt mua vui trên nỗi đau khổ, oán thán của muôn dân. Ðau đớn trước thói xu nịnh, đố kỵ, chỉ biết hưởng lạc của văn võ bá quan trong lúc đất nước suy vong bởi thiên tai, địch họa, Chu Văn An đã dâng 'Thất trảm sớ' xin chém bảy gian thần cận kề nhà vua. Sớ dâng không được phê chuẩn, vua tôi quần thần vẫn mải mê tửu sắc, bỏ bê việc nước, ông đã trả lại mũ, áo vua ban, từ bỏ mọi chức vụ để lui về ở ẩn, tiếp tục sự nghiệp đào tạo, vun trồng đạo học 'vì dân, vì nước' cho các thế hệ mai sau.
Theo đạo diễn - NSND Lê Hùng, khi xây dựng hình tượng thầy giáo Chu Văn An trên sân khấu, đó không chỉ vì lòng yêu kính với bậc tiền nhân xưa, một đời sống thanh bạch và ngay thẳng mà còn bởi tấm gương sáng của thầy giáo Chu Văn An vẫn còn nguyên giá trị trong cuộc sống hôm nay. Vở Ðạo học đi sâu khai thác, đẩy lên cao trào kịch tính sự mâu thuẫn, va chạm đến một mất một còn giữa nhân cách trong sáng của người thầy giáo ấy với sự tha hóa, xuống cấp về đạo đức của bọn gian thần trong triều. Chân dung từng kẻ quan tham cũng được đạo diễn đào sâu, lột tả sắc nét dưới nhiều góc cạnh, để như một sự so sánh, làm nổi bật những phẩm chất cao đẹp của một nhà sư phạm mẫu mực, qua đó chuyển tải đến người xem thông điệp để lại của các bậc tiền nhân: 'Ðạo của nước là phải biết lấy dân làm gốc'.
