Ấn phẩm Đại Việt thông sử trong bộ sách Cảo thơm của Nhà xuất bản Trẻ ra đời trong một nỗ lực kết nối hiện tại và quá khứ, để bạn đọc có thể tiếp cận di sản trí tuệ của dân tộc, để thành tựu tri thức của tiền nhân được lưu truyền đến đời sau, trở thành tấm gương cho các thế hệ tiếp nối.
Theo Nhà xuất bản Trẻ, ấn bản Đại Việt thông sử này do Tiến sĩ Vũ Thị Thanh sưu tầm và giới thiệu, sử dụng bản dịch và ghi chú của nhà nghiên cứu Ngô Thế Long. Đây là bản dịch đã khảo sát đầy đủ nhất các bản Đại Việt thông sử hiện có bằng chữ Hán.
Nhà nghiên cứu Ngô Thế Long cũng khôi phục nguyên trạng các chữ do kiêng húy đời Nguyễn như “Tông” bị đổi thành “Tôn”, “Thì” bị đổi làm “Thìn”. Bản dịch cũng bổ sung chuyện Lê Chiêu Nghi và Lê Nguyên Phi ở phần Hậu phi truyện, đồng thời bổ sung một số đề mục ở phần Liệt truyện.
Ngoài ra, các chú thích về địa danh được cập nhật theo địa danh hiện tại, sau khi thực hiện sáp nhập tỉnh, thành phố; có kèm bản Hán văn đầy đủ, thuận tiện cho việc tra cứu lâu dài.
Ấn bản đặc biệt còn có thêm phụ lục quan trọng: Tiếp nhận tác phẩm Đại Việt thông sử, gồm các công trình nghiên cứu về tác phẩm này ở nhiều phương diện, đặc biệt là về thể loại, nội dung, phương pháp trước thuật và vị trí của bộ sử này trong sự nghiệp của Lê Quý Đôn cũng như trong lịch sử Việt Nam.
Mười bài viết trong phần này của các vị sử gia có tên tuổi, và những nhà nghiên cứu đương thời, như Phan Huy Chú, Lê Đình Sỹ, Phan Đăng Thuận, Nguyễn Hữu Tâm, Nguyễn Thanh Tuyền….
Vũ Thị Thanh là nữ tiến sĩ trẻ có nhiều công trình nghiên cứu Lê Quý Đôn. Kể từ năm 2018, cô đã bắt đầu sưu tầm và thu thập tư liệu về ông, kết nối với các hậu duệ dòng họ Lê cùng các nhà nghiên cứu lịch sử-văn hóa, và đi đến nhiều địa điểm lịch sử có liên quan để tìm hiểu thông tin về Lê Quý Đôn.
Ấn bản Đại Việt thông sử lần này do cô biên soạn từ việc tham khảo vô số nguồn tài liệu. Lời giới thiệu và dẫn nhập của tiến sĩ giúp cho độc giả trẻ ngày nay tiếp cận và theo dõi văn bản xưa một cách dễ dàng hơn, từ đó nhận diện được giá trị của tác phẩm và tầm vóc của nhà bác học Lê Quý Đôn.
Đại Việt thông sử (hay còn có tên là Lê triều thông sử) ra đời tháng Tám năm Cảnh Hưng thứ 10, Kỷ Tỵ (1749).
Đây là một trong những tác phẩm đầu tiên viết theo thể kỷ truyện trong lịch sử sử học Việt Nam. Bộ sách vừa tiếp nối tri thức từ các bộ sử trước, vừa ghi chép các sự kiện đương thời và chứa đựng nhiều tài liệu mà các bộ sử khác không có.
Quy cách biên soạn Đại Việt thông sử của Lê Quý Đôn cho thấy bước khởi đầu quan trọng trong việc chia tách khối “văn-sử-triết” vốn “bất phân” suốt nhiều thế kỷ trước đó.
Trong phần “Tựa” của tác phẩm, Lê Quý Đôn nói rõ ý nghĩa của việc soạn sử và lý do ông khởi sự biên soạn Đại Việt thông sử: “Nước Việt ta dựng nước, đặt quan làm sử, nối tiếp nhau đều dùng thể biên niên ký sự, như sử đời Lý của Văn Hưu, sử đời Trần của Phu Tiên, gọn gàng đúng đắn có thể dùng được, nhưng về điển chương của một triều đại thì bỏ nhiều, không thấy chép, người xem phải lấy làm tiếc…”.
Ông quan niệm rằng: “Phép làm sử là phải: mỗi sự kiện đều nhặt đủ không bỏ sót, để cho người ta sau khi mở sách ra xem rõ được manh mối, biết được đầu đuôi, tuy không được mắt thấy, tai nghe mà rõ ràng như chính mình được thấy…”. Khi thư tịch dân tộc bị mất mát, ông cảm khái: “Người muốn xem đời xưa, muốn bàn bạc việc nước còn biết khảo cứu vào đâu?”.
Chính từ tấm lòng tha thiết giữ gìn văn hiến dân tộc, không để “mối xa thư đồ sộ” của cha ông bị lãng quên trong những thăng trầm lịch sử, muốn ghi lại việc đã qua để đời sau có thể kê cứu việc cũ, Đại Việt thông sử đã ra đời.
Cách viết theo thể “kỷ truyện” của ông đặt con người vào trung tâm, phác họa nên những bức chân dung nhân vật lịch sử rất toàn diện, có nguồn gốc xuất xứ, mặt mạnh mặt yếu; hai khía cạnh vai trò lịch sử lẫn cuộc sống đời thường đều được Lê Quý Đôn lưu tâm. Cách phân chia ra từng điều, từng loại khi viết liệt truyện và chí thể hiện tư duy hệ thống và khoa học, bao quát nhiều mặt khác nhau của đời sống xã hội.
Như vậy, ta có thể thấy nhà bác học Lê Quý Đôn đã có đóng góp vô cùng to lớn đối với nền sử học nước nhà. Tuy còn một số hạn chế nhất định do thời đại, nhưng công trình Đại Việt thông sử vẫn cung cấp được cho người đọc vốn tri thức phong phú, và cũng đặt ra những chuẩn mực cao về việc làm sử để các sử gia noi theo. Qua tác phẩm này, bạn đọc thấy rõ Lê Quý Đôn là một nhân cách sử học lớn, một nhà bác học tài ba.
Các giá trị về nội dung, thể loại, phương pháp soạn sử của Đại Việt thông sử đã được nhiều nhà nghiên cứu xưa và nay phân tích và khảo sát theo nhiều hướng khác nhau. Ấn bản Đại Việt thông sử lần này sưu tầm và giới thiệu 10 bài viết như vậy, nhằm gợi mở và dẫn dắt cho bạn đọc trong quá trình tìm hiểu tác phẩm.
Ấn bản đặc biệt của Đại Việt thông sử được thực hiện chỉn chu trong hình thức, dày dặn về nội dung, là một đầu sách giá trị. Tác phẩm giúp bạn đọc tiếp cận di sản của một danh nhân kiệt xuất của đất nước, thấy rõ trí tuệ và tầm vóc của tiền nhân, từ đó thêm tự hào và có ý thức tiếp nối, giữ gìn vốn quý của dân tộc. Đây cũng là nguồn tài liệu quý giá, một chuẩn mực vàng cho người làm sử học.
