70 hiện vật bao gồm tượng gốm hiện thực, tượng tôn giáo, tín ngưỡng và tượng trang trí kiến trúc có niên đại từ cách đây 4.000 năm cho đến đầu thế kỷ 20, được khai quật từ nhiều nơi trong nam ngoài bắc, được giới thiệu với công chúng trong trưng bày chuyên đề “Tượng gốm cổ Việt Nam” tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia, bắt đầu từ ngày 22-4.
Tượng gốm cổ Việt được làm bằng nhiều chất liệu gốm như gốm xốp, đất nung, sành, gốm men, sứ…, với nhiều dòng men đa dạng như men trắng, men rạn, men nâu, men lục, men vàng, hoa lam, hoa nâu, nhiều màu…
Nghiên mực hình lân, thế kỷ 11-14.
Ở nhóm tượng gốm hiện thực, có thể thấy rất nhiều những loại vật dụng hằng ngày được tạo hình theo hình người, động vật hoặc trang trí…, nhằm đáp ứng nhu cầu đưa thẩm mỹ vào thực dụng. Từ những đồ vật dùng trong sinh hoạt hàng ngày như ấm, chén, lọ, bình, hộp, bình vôi, điếu hút, các loại đèn, lọ hoa, thậm chí cả nghiên mực… Những hình thức trang trí phần lớn là thô sơ, đơn giản và gần gũi với cuộc sống như hình con vật (cóc, cua, cá, rùa, trâu bò, lợn gà, voi ngựa, chim chóc…).
Tước hình chim vẹt, gốm hoa nâu đời Lý, thế kỷ 11-13.
Nhóm tượng gốm này có đầy đủ nhất các chất liệu như gốm xốp, đất nung, sành, gốm men, với đề tài thể hiện đa dạng và hình thức sử dụng phong phú. Những hiện vật này giúp phản ánh phần nào thực tế cuộc sống, sinh hoạt của người dân. Nhóm tượng này khá phong phú, có những hiện vật từ thời Phùng Nguyên, Gò Đậu, Gò Mun, Đông Sơn ở miền bắc (cách nay khoảng 4.000 – 2.000 năm) và ở Giồng Cá Vồ (miền nam), cách nay khoảng 2.500 – 2.000 năm, cho đến những hiện vật hồi thế kỷ 19-20...
Ở nhóm tượng tôn giáo, tín ngưỡng, bao gồm tượng Phật và thần linh trong tín ngưỡng dân gian. Tượng Phật phần lớn là Phật bà Quan Âm trong nhiều hình thức hóa thân khác nhau như Quan Âm cam lồ, Quan Âm tự tại, Quan Âm thủ quyển, Quan Âm tống tử… Hầu hết các tượng đều có kích thước nhỏ để đặt trong các bảo tháp, điện thờ. Về phía nhóm tượng thần linh, chủ yếu là tượng Tam Đa (Phúc – Lộc – Thọ), Táo công, Thổ Địa, Thần Tài… Cũng có những bức tượng thần hết sức độc đáo như tượng Hộ pháp ba đầu bằng gốm men trắng, từ thời Nguyễn, thế kỷ 19-20, xuất xứ từ làng Bát Tràng, Hà Nội…
Tượng đôi lân, gốm Bát Tràng thế kỷ 19-20.
Ở nhóm tượng này, một điều thú vị là nhiều vật dụng thờ cúng được chế tác nhằm đáp ứng cả mục đích sử dụng và mục đích tâm linh, như đèn, đài thờ, đỉnh trầm, bình nước, bình hoa… Các vật dụng này được tạo hình theo các linh vật như rồng, phương, lân, nghê, voi, sư tử… vừa mang ý nghĩa tâm linh và tính thẩm mỹ cao, vừa có ý nghĩa trong sử dụng hằng ngày.
Tượng nghê trên ngói úp, thời Lê.
Nhóm tượng trang trí kiến trúc vô cùng phong phú với tượng các linh vật như rồng, nghê, lân… được gắn trên ngói úp, bờ nóc, bờ quyết, bộ mái hoặc tam quan, trụ cổng và các công trình kiến trúc như cung điện, lăng mộ, đền miếu, đình chùa, nhà thờ họ, cầu ngói, cổng làng… Mỗi linh vật không chỉ là một tác phẩm điêu khắc tuyệt đẹp mà còn mang ý nghĩa to lớn về mặt tâm linh. Chẳng hạn như con nghê gắn trên ngói úp nóc, bờ quyết theo hướng trông xuống góc mái, nhằm đem đến điều lành và xua đuổi tà ma. Xi vẫn (còn gọi là con kìm), tương truyền là con của rồng, thường mang hình đầu rồng đuôi cá, có tài phun mưa nên thường được đặt ở hai đầu nóc hoặc các góc mái với ý nghĩa phòng trừ hỏa hoạn cho ngôi nhà.
Chưa thể nói là đầy đủ, nhưng trưng bày “Tượng gốm cổ Việt Nam” đã phần nào cho thấy chặng đường của gốm cổ Việt, cung cấp cho người xem cái nhìn khá thú vị về nghệ thuật điêu khắc, mỹ thuật, những xu hướng trong đời sống tâm linh, thậm chí cả hình dung về đời sống sinh hoạt thường ngày của người Việt trong suốt chặng đường lịch sử.
