Phát triển ổn định nghề nuôi và xuất khẩu tôm

Vốn hết, nợ nần chồng chất, nhiều hộ đã treo ao. Thiếu tôm nguyên liệu, nhiều nhà máy chế biến hoạt động cầm chừng, thậm chí phải đóng cửa, khiến hàng loạt công nhân thất nghiệp. Năm nay, để vực dậy ngành tôm cần giải bài toán vốn vay, dịch bệnh, thị trường và các rào cản kỹ thuật...

Khó chồng lên khó

Mặc dù vụ tôm năm 2013 đã bắt đầu nhưng không khí nuôi thả tại các đầm tôm vùng đồng bằng sông Cửu Long vẫn hết sức ảm đạm. Dường như người dân không còn tâm lý nuôi thả tiếp khi mà mọi tài sản dồn vào các đầm tôm từ những năm trước đều không thu lại được. Theo dự báo của Hiệp hội chế biến và xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), năm 2013, sản lượng tôm xuất khẩu nước ta có thể đạt dưới 200 nghìn tấn, giá trị kim ngạch khoảng 1,9 tỷ USD, giảm 13% so với năm 2012. Sự sụt giảm đó được dự báo trên cơ sở có quá nhiều khó khăn, thách thức đang đe dọa sự phát triển của ngành tôm. Trước hết và nặng nề nhất là dịch bệnh làm tôm chết hàng loạt. Theo thống kê, năm 2012, cả nước có hơn 100 nghìn ha tôm nước lợ bị thiệt hại do dịch bệnh. Tôm chết có nhiều nguyên nhân nhưng chủ yếu là do hội chứng hoại tử gan tụy cấp tính (AHPNS). Ðáng lo ngại, nguyên nhân dẫn đến hội chứng này vẫn là một bí ẩn cho nên khó phòng ngừa và kiểm soát. Dịch bệnh đã đẩy áp lực tôm nguyên liệu lên mức cao, nhiều nhà máy thiếu nguyên liệu trầm trọng, ảnh hưởng lớn đến hoạt động xuất khẩu. Trong khi đó người nuôi tôm kiệt quệ vì mất trắng, nợ vốn vay ngân hàng khiến càng nuôi để gỡ càng thua lỗ. Sau dịch bệnh, thị trường là vấn đề đáng lo ngại khi các rào cản kỹ thuật từ các nước nhập khẩu được dựng lên ngày càng nhiều, ảnh hưởng giá tôm xuất khẩu trong suốt thời gian qua. Cụ thể, từ khi Nhật Bản dựng rào cản ethoxyquin đối với tôm Việt Nam thì giá xuất khẩu liên tục giảm từ 1,5 đến 16,6%. Mới đây, Hàn Quốc cũng bắt đầu kiểm tra dư lượng ethoxyquin trong tôm nhập vào, nhiều khả năng giá tôm lại giảm tại thị trường này. Theo VASEP, giải quyết vấn đề ethoxyquin không đơn giản khi xuất phát điểm của chất này là trong thức ăn (thành phần có trong bột cá). Sụt giảm giá do rào cản kỹ thuật, con tôm Việt Nam lại chịu sự cạnh tranh của các quốc gia xuất khẩu khác như Thái-lan, In-đô-nê-xi-a, Ê-cu-a-đo, Ấn Ðộ vì giá thành sản xuất quá cao, tỷ lệ nuôi thành công thấp. Hiện tôm Việt Nam xuất khẩu sang Nhật Bản giá 11,2 USD/kg thì tôm Ấn Ðộ xuất vào thị trường này chỉ ở mức 8,6 USD/kg.

 Trong khi những khó khăn trước đó chưa được giải quyết thì cuối năm 2012, ngành tôm lại đối mặt một vụ kiện mới. Liên minh công nghiệp tôm vùng Vịnh (COGSI) đề nghị Bộ Thương mại Mỹ (DOC) kiện chống trợ cấp đối với tôm nước ấm nhập khẩu từ Việt Nam với lý do nhận được các khoản trợ cấp không chính đáng từ Chính phủ. Nguy cơ con tôm xuất khẩu vào Mỹ bị áp cả hai loại thuế chống bán phá giá và chống bán trợ cấp đang là nỗi lo lớn đối với người nuôi và doanh nghiệp. Nếu điều đó xảy ra thì con tôm nước ta sẽ phải gánh mức thuế lên đến 12%!

 Từng bước tháo gỡ

 Tổng thư ký Hiệp hội chế biến và xuất khẩu thủy sản Trương Ðình Hòe nhận định: Năm nay, ngành tôm của Việt Nam sẽ phải đối mặt bốn thách thức lớn: Dịch bệnh và hội chứng tôm chết sớm (EMS) đối với tôm nuôi công nghiệp (kể cả tôm sú và tôm thẻ chân trắng); Cạnh tranh thu mua tôm nguyên liệu tại các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long với lực lượng thu gom tôm xuất khẩu tiểu ngạch sang Trung Quốc; Thị trường tiêu thụ có nguy cơ tiếp tục bị thu hẹp do sự khó khăn của nền kinh tế nhiều nước nhập khẩu tôm như EU, Mỹ, Nhật Bản; Rào cản dư lượng ethoxyquin trong tôm nguyên liệu từ thị trường Nhật Bản và Hàn Quốc. Do đó để ngành tôm vượt qua khủng hoảng và đạt được mục tiêu đề ra, cần có sự vào cuộc của các cơ quan chức năng và sự phối hợp liên ngành. 

 Trao đổi ý kiến với chúng tôi, Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Thủy sản Phạm Anh Tuấn cho biết: Hiện tại, dịch bệnh trên tôm vẫn khó kiểm soát do quy hoạch vùng nuôi hạn chế. Mặt khác, chất lượng tôm giống - một trong những yếu tố đầu vào quyết định thành công của nghề nuôi tôm vẫn bị thả nổi. Ðã có nhiều giải pháp loại trừ tôm giống kém chất lượng nhưng thực tế từ sản xuất, lưu hành đến thả nuôi còn nhiều kẽ hở trong quản lý. Ngoài ra, rào cản về ethoxyquin không dễ dàng vượt qua vì khó hy vọng Nhật Bản và Hàn Quốc gỡ bỏ rào cản này mà doanh nghiệp và hộ sản xuất trong nước cần áp dụng nhiều biện pháp kỹ thuật nhằm hạn chế đến mức thấp nhất dư lượng ethoxyquin trong tôm nguyên liệu. Về phía Tổng cục Thủy sản, năm nay sẽ mở chiến dịch tổng kiểm tra, rà soát lại chất lượng chế phẩm sinh học dùng trong thức ăn thủy sản để có hướng dẫn kịp thời cho hộ nuôi cách sử dụng phù hợp nhất.

 Năm 2012, Nhà nước đã có một số chính sách ưu tiên vốn cho ngành thủy sản nhưng thực tế các doanh nghiệp vẫn chưa tiếp cận được. Hầu hết các doanh nghiệp vẫn phải "tự thân vận động". Ðại diện Công ty Cổ phần thủy sản Sóc Trăng (Stapimex) chia sẻ: Những năm qua, sản phẩm tôm của công ty luôn có mặt ở nhiều thị trường trên thế giới như Mỹ, Nhật Bản, Ca-na-đa, Thụy Ðiển... Tuy nhiên từ năm 2012, do khó khăn chung của ngành tôm cả nước, Stapimex cũng bị ảnh hưởng. Nhất là vấn đề vốn để mở rộng vùng tôm nguyên liệu và xúc tiến thương mại tại các thị trường mới. Rõ ràng là, nếu không sớm cơ cấu lại nguồn vốn thì cả người nuôi và doanh nghiệp đều khốn đốn. Tính đến cuối năm 2012, dư nợ cho vay nuôi và chế biến xuất khẩu tôm lên đến 22.975 tỷ đồng. Trong khi đó theo dự báo, nhu cầu nhập khẩu nguyên liệu ngày càng tăng, dự kiến năm 2013 lên tới 70-100 triệu USD/tháng. Do đó, theo Tổng thư ký Hiệp hội chế biến và xuất khẩu thủy sản Việt Nam Trương Ðình Hòe: Năm 2013, để đạt mục tiêu giữ vững diện tích nuôi tôm ở mức 1,2 triệu ha, sản lượng đạt 3,3 triệu tấn, tăng hơn 3% so với năm trước và xuất khẩu đạt 2,4 tỷ USD, tăng khoảng 6,5% so năm 2012, Bộ Tài chính cần tiếp tục xem xét đưa thuế suất thuế nhập khẩu nguyên liệu chế biến xuất khẩu về mức 0%. Ðồng thời xem xét giãn nợ và cơ cấu lại nợ cho các doanh nghiệp, cho vay bổ sung vốn trung và dài hạn.

 Mục tiêu tăng trưởng sản lượng và xuất khẩu tôm năm 2013 đặt ra không phải là cao, nhưng nếu không giải quyết được những khó khăn nội tại thì khả năng cán đích sẽ rất khó. Hơn nữa, tôm là một mặt hàng xuất khẩu chủ lực, hằng năm đem về giá trị kim ngạch cao nhất trong ngành thủy sản, giải quyết việc làm cho hàng chục nghìn lao động và nâng cao thu nhập, ổn định đời sống cho nông dân. Vì thế, phát triển ổn định nghề nuôi trồng và xuất khẩu tôm phải được ưu tiên hàng đầu trong quá trình tái cơ cấu sản xuất ngành thủy sản.

 Trước việc Liên minh công nghiệp tôm vùng Vịnh (COGSI) kiện tôm nước ấm nhập khẩu từ bảy quốc gia, trong đó có Việt Nam nhận trợ cấp từ Chính phủ, Hiệp hội chế biến và xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP) đã thuê một công ty luật chuyên về chống trợ giá để thay mặt các doanh nghiệp Việt Nam tham gia vụ kiện. Cục quản lý cạnh tranh, Bộ Công thương cũng cho biết, vì những thông tin của COGSI hoàn toàn sai sự thật nên Cục sẽ bảo vệ đến cùng quyền lợi chính đáng của người nông dân và doanh nghiệp Việt Nam tham gia sản xuất, chế biến tôm xuất khẩu.

 ÁNH TUYẾT