Nửa thế kỷ hợp tác giáo dục Việt Nam - Liên bang Nga

Trong mối quan hệ hữu nghị truyền thống và lâu dài về mặt ngoại giao nói chung, về hợp tác giáo dục và đào tạo nói riêng giữa Việt Nam với Liên bang CHXHCN Xô-viết trước đây, nay là LB Nga và các nước thuộc Cộng đồng các quốc gia độc lập (SNG), luôn có một vị trí đặc biệt. Ðó là đất nước có nền tảng khoa học - kỹ thuật, văn hóa phát triển cao, để lại dấu ấn sâu đậm trong di sản khoa học -kỹ thuật, văn hóa nhân loại.

Hợp tác GD và ÐT giữa Việt Nam và LB Nga/Liên Xô nảy nở rất sớm. Năm 1955, Hiệp định đầu tiên về vấn đề học tập của công dân nước Việt Nam DCCH tại các trường trung và cao cấp của Liên Xô đã được ký kết tại Moscow. Sau hiệp định này, hàng loạt các hiệp định hợp tác giáo dục đại học, dạy nghề lần lượt ra đời. Nửa thế kỷ đã qua, có thể thấy mối quan hệ hợp tác GD và ÐT giữa Việt Nam và LB Nga/Liên Xô được đánh dấu bằng hai giai đoạn, với những nét đặc thù riêng biệt.

Giai đoạn I là thời kỳ hoàng kim trong mối quan hệ hợp tác GD và ÐT giữa hai nước, mở đầu năm 1955, và kết thúc vào đầu thập kỷ 90. LB Nga/Liên Xô giành  khá lớn sức người, sức của cho Việt Nam, từ việc lo trường lớp, quần áo, đồ dùng học tập, học bổng cho học sinh, cán bộ Việt Nam sang Liên Xô học đại học, sau đại học, học nghề, bồi dưỡng nghiệp vụ, đến việc xây dựng các trường mới, trang bị lại các trường hiện có của Việt Nam theo cách viện trợ không hoàn lại. Sự hợp tác GD và ÐT giữa hai nước trong giai đoạn này, thực chất là Liên Xô bao cấp toàn bộ.

Ở giai đoạn này LB Nga/Liên Xô đã giúp Việt Nam đào tạo 35 nghìn 800 người có trình độ đại học, tiến sĩ, phó tiến sĩ, thực tập sinh khoa học, giáo viên dạy nghề, công nhân lành nghề... và bồi dưỡng ngắn hạn 900 lượt người cán bộ giáo dục và dạy nghề. Xây dựng mới toàn bộ năm trường (một trường đại học - Bách khoa Hà Nội, và bốn trường công nhân kỹ thuật). Cùng đó, LB Nga/Liên Xô đã trang bị cơ sở vật chất 13 trường đại học, công nhân kỹ thuật sư phạm kỹ thuật nằm ở các địa bàn trung du bắc bộ, cao nguyên, đến đồng bằng sông Cửu Long. Nhiều cán bộ được Liên Xô đào tạo đã trở thành cán bộ lãnh đạo Ðảng, Nhà nước, lãnh đạo các bộ, ngành, các cấp, các nhà khoa học, hoạt động văn hóa, nghệ thuật nổi tiếng.

Giai đoạn II, từ những năm đầu của thập kỷ 90 đến nay. Ðây là giai đoạn hợp tác mới giữa Việt Nam với Cộng đồng các quốc gia độc lập, trong đó LB Nga là nước kế thừa quan hệ hợp tác GD và ÐT của Liên Xô (cũ). Sự hợp tác ở giai đoạn mới này dựa trên nguyên tắc bình đẳng, trao đổi và hai bên cùng có lợi. Xuất phát từ nguyên tắc này, ngày 18-12-1993 tại Hà Nội, Bộ GD và ÐT nước ta đã ký Hiệp định hợp tác GDÐH giai đoạn 1993-1995 với Ủy ban Ðại học Quốc gia LB Nga (nay là Bộ GD và Khoa học LB Nga). Theo đó, hằng năm, Việt Nam và LB Nga sẽ trao đổi tương đương số lượng lưu học sinh. Năm học 1996 - 1997, LB Nga lại cấp thêm cho GD và ÐT nước ta 100 suất học bổng đại học, sau đại học. Ðến năm học này 2004 - 2005, con số học bổng cấp thêm đã tăng đến 170 suất. 10 năm qua, gần 1.600 cán bộ, sinh viên Việt Nam (lưu học sinh) được nhận học bổng của Chính phủ LB Nga.

Nửa thế kỷ qua, LB Nga/Liên Xô đã giúp Việt Nam đào tạo 52 nghìn cán bộ khoa học - kỹ thuật, văn hóa và xã hội (trong đó hơn 30 nghìn người có trình độ ÐH, hơn 3.000 tiến sĩ,  trong đó có 200 tiến sĩ khoa học), 98 nghìn công nhân kỹ thuật, giáo viên dạy nghề, thực tập sinh nâng cao tay nghề tại các trường nghề hoặc xí nghiệp. Các trường đại học hàng đầu ở Nga đã và đang đào tạo 450 lưu học sinh Việt Nam bằng nguồn ngân sách Nhà nước Việt Nam, nguồn xử lý nợ với LB Nga.

Từ năm 2003, hằng năm khoảng 400 công dân Việt Nam được đi đào tạo tại LB Nga qua con đường Bộ GD và ÐT theo các loại học bổng khác nhau. Số lượng lưu học sinh Việt Nam du học tự túc tại LB Nga ngày càng tăng, gần 3.500 người. Các trường đại học, các cơ quan khoa học của Việt Nam và LB Nga còn duy trì sự hợp tác song phương, trao đổi kinh nghiệm giảng dạy, nghiên cứu khoa học.

Ngược lại, ngành GD và ÐT nước ta, các trường đại học của Việt Nam luôn sẵn sàng tiếp nhận và đào tạo lưu học sinh LB Nga trong khuôn khổ Hiệp định hợp tác giáo dục hằng năm. Ðến nay, gần 200 sinh viên và giáo viên LB Nga/ Liên Xô sang thực tập tiếng Việt tại Việt Nam, hơn 35 sinh viên học đại học, sau đại học.