Bản Đôn… khát nước
Ba năm gần đây, từ khi Nhà máy thủy điện (NMTĐ) Sê-rê-pốc 4A được xây dựng, đã nắn dòng chảy của sông Sê-rê-pốc theo một con kênh khác, làm cho cả đoạn sông dài khoảng 22 km ở hạ lưu bị cạn kiệt nguồn nước, khiến hoạt động du lịch văn hóa - sinh thái Bản Đôn lâm vào cảnh khó khăn. Nếu không sớm tìm giải pháp khắc phục, chẳng bao lâu nữa, du lịch văn hóa - sinh thái Bản Đôn chỉ còn là… dĩ vãng.
Những ngày đầu tháng 12, mặc dù mới bước vào mùa khô Tây Nguyên, nhưng sông Sê-rê-pốc đoạn qua địa bàn xã Ea Huar, Ea Wer và Krông Na, huyện Buôn Đôn đã cạn kiệt nước. Tại điểm du lịch thác Bảy nhánh do Công ty TNHH du lịch sinh thái Bản Đôn quản lý khai thác, trước đây quanh năm nước sông cuồn cuộn, tạo thành thác nước gồm bảy nhánh, ngày đêm chảy ầm ào, tung bọt trắng xóa dưới những rặng cây si, tạo nên khung cảnh tuyệt đẹp, thơ mộng. Trên những rặng cây si, công ty bắc những cầu treo để phục vụ du khách đến vui chơi, thưởng ngoạn cảnh đẹp trên dòng sông Sê-rê-pốc. Thế nhưng giờ, nước sông đã khô cạn, khiến thác Bảy nhánh này chỉ còn là những bãi đá lởm chởm và những cầu treo trở nên lạc lõng, chơ vơ trên những rặng si già tàn úa.
Đứng ở bờ sông Sê-rê-pốc, nhìn dòng sông khô cạn, cây cối chết dần, môi trường, sinh thái bị hủy hoại, Giám đốc Công ty TNHH du lịch sinh thái Bản Đôn Lê Thị Thanh Hà than thở: “Dòng sông, thác nước, cánh rừng… là những yếu tố thiết yếu để làm nên sản phẩm đặc thù của loại hình du lịch văn hóa - sinh thái Bản Đôn, thế nhưng, kể từ ngày NMTĐ Sê-rê-pốc 4A ngăn dòng, cả đoạn sông dài ở hạ lưu trơ đáy, thác Bảy nhánh khô cạn hoàn toàn; lượng khách du lịch ngày càng giảm sút mạnh. Trước năm 2013, bình quân mỗi năm công ty đón khoảng 21 nghìn lượt khách đến tham quan, nhưng kể từ khi nguồn nước sông cạn kiệt, mỗi năm chỉ đón khoảng 10 nghìn lượt khách. Không những vậy, du khách khi đến đây đều tỏ ra không hài lòng trước tình trạng môi trường bị hủy hoại do những tác động tiêu cực từ các công trình thủy điện, cho nên thời gian lưu trú cũng ngắn hơn, khiến doanh thu sụt giảm, đẩy công ty vào hoàn cảnh khó khăn”. Anh Bạch Anh Kiệt, một du khách đến từ TP Hồ Chí Minh tâm sự: “Qua tìm hiểu trên mạng in-tơ-nét, tôi thấy khu du lịch văn hóa, sinh thái Bản Đôn rất đẹp, cho nên trong kỳ nghỉ phép năm nay, quyết định lên đây du lịch. Nhưng khi đến nơi, thực tế lại khác, môi trường sinh thái đang bị hủy hoại mạnh, đặc biệt là nguồn nước sông Sê-rê-pốc khô cạn khiến cảnh quan không còn đẹp, hấp dẫn. Nếu tình trạng này không sớm được khắc phục thì tôi sẽ không quay lại đây nữa”.
Từ điểm du lịch thác Bảy nhánh xuôi theo sông Sê-rê-pốc về phía hạ lưu khoảng năm km là đến khu du lịch văn hóa, sinh thái do Trung tâm du lịch Bản Đôn thuộc Công ty TNHH MTV xuất nhập khẩu 2/9 Đác Lắc quản lý. Hoạt động kinh doanh du lịch ở đây cũng đang gặp nhiều khó khăn. Giám đốc Trung tâm du lịch Bản Đôn Nguyễn Đức dẫn chúng tôi ra tận giữa dòng sông Sê-rê-pốc, trước đây dòng nước chảy cuồn cuộn, là nơi hằng năm tổ chức đua thuyền, đua voi qua sông, lướt ván… thì nay cạn trơ đáy, giữa lòng sông nổi lên những cồn đất, tảng đá lớn bạc phếch, cây cối cằn cỗi. Ông Đức cho biết: Lâu nay, nói đến du lịch văn hóa, sinh thái Bản Đôn, người ta nghĩ đến cầu treo bắc qua những gốc cây si già, vươn mình trên dòng Sê-rê-pốc. Phía dưới cầu là hàng nghìn rễ cây si bám chặt vào lòng sông quanh năm nước chảy. Dọc hai bên bờ sông là những cánh rừng nguyên sinh của Vườn quốc gia Yok Đôn và những buôn làng cổ của đồng bào Ê Đê, M’Nông, Lào… Chính từ những điều kiện tự nhiên này, Trung tâm du lịch Bản Đôn đã tạo ra nhiều sản phẩm du lịch hấp dẫn như tham quan cầu treo, cưỡi voi lội sông Sê-rê-pốc, đi thăm buôn làng, nhà sàn cổ, khu văn hóa nhà mồ, dã ngoại sinh thái, cắm trại, giao lưu cồng chiêng, nghe thuyết minh về sự hình thành của Bản Đôn, nghề săn bắt và thuần dưỡng voi của người dân địa phương. Đặc biệt, Trung tâm đã có kế hoạch tổ chức tua du lịch mạo hiểm thả thuyền theo sông, từ trung tâm buôn Trí A, xã Krông Na đến thác Đrăng Phốc. Thế nhưng, từ năm 2013 trở lại đây, sông Sê-rê-pốc cạn nước, các sản phẩm, tua, tuyến du lịch ngày càng teo tóp lại. Bên cạnh đó, nước sông cạn kiệt còn làm đảo lộn cuộc sống của đồng bào dân tộc bản địa. Cảnh người dân chèo xuồng đi làm rẫy trên sông Sê-rê-pốc hay đánh bắt cá mỗi khi chiều về, thu hút sự quan tâm của du khách, biến mất. Hướng ánh mắt buồn rầu về phía dòng sông khô cạn, già làng Ma An ở buôn Trí A, xã Krông Na kể: “Đã bao đời nay, bà con ở các buôn Trí A, Trí B, Buôn Đôn, Jang Lành đều dựa vào nguồn nước sông Sê-rê-pốc để sinh sống. Nhưng từ ngày dòng sông khô cạn, nguồn nước tù đọng, bị ô nhiễm không còn tắm, giặt, sinh hoạt được nữa. Không có nguồn nước sinh hoạt, nhiều gia đình trong buôn đã phải khoan giếng, nhưng khoan sâu tới 50 - 60 m vẫn không có nước. Mặc dù bà con đã nhiều lần kiến nghị với các cấp, các ngành, yêu cầu nhà máy thủy điện trả lại nguồn nước cho dòng sông nhưng đến nay chưa được giải quyết”.
Cảnh quan thơ mộng của thác Bảy nhánh trước năm 2013. Ảnh: PHẠM VĂN HƯƠNG
Hài hòa bài toán phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường
Theo tìm hiểu của chúng tôi, NMTĐ Sê-rê-pốc 4A do Công ty cổ phần thủy điện Buôn Đôn làm chủ đầu tư, với công suất 64 MW. Theo thiết kế, NMTĐ Sê-rê-pốc 4A lấy lại toàn bộ lưu lượng nước được trả về cho môi trường từ NMTĐ Sê-rê-pốc 4 là 135 m3/giây, và chỉ trả lại cho môi trường với lưu lượng 8,3 m3/giây, khiến đoạn sông ở hạ lưu bị cạn kiệt, nhất là vào những tháng mùa khô. Mặc dù trước khi quy hoạch, xây dựng NMTĐ Sê-rê-pốc 4A, các nhà môi trường và doanh nghiệp làm du lịch ở Đác Lắc đã cảnh báo những tác động tiêu cực đến môi trường, cảnh quan và hoạt động du lịch địa phương, nhưng dường như, những cảnh báo này đã không được xem xét nghiêm túc. Về vấn đề này, Phó Giám đốc Sở Công thương tỉnh Đác Lắc Trương Công Hồng cho biết: NMTĐ Sê-rê-pốc 4A có công suất lớn, lại được xây dựng trên dòng sông nằm giữa hai tỉnh Đác Lắc và Đác Nông, nên việc cấp phép xây dựng hay công tác thẩm định, đánh giá tác động môi trường đều do các bộ, ngành Trung ương thực hiện. Tuy nhiên, kể từ khi xảy ra tình trạng cạn kiệt nguồn nước ở hạ lưu sông Sê-rê-pốc, ảnh hưởng môi trường -sinh thái và tác động bất lợi đến hoạt động du lịch ở đây, UBND tỉnh Đác Lắc giao Sở Công thương chủ trì phối hợp các sở, ngành chức năng giải quyết, nhưng mãi đến tháng 8-2015 mới thực hiện được việc yêu cầu chủ đầu tư NMTĐ Sê-rê-pốc 4A trả lại nước cho dòng sông từ 8,3 m3/giây lên 28 m3/giây theo chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ. Tuy lượng nước được trả lại có cao hơn nhưng trong năm 2015, lượng mưa trên địa bàn ít, các hồ thủy điện trên sông Sê-rê-pốc tích không đủ nước nên phía hạ lưu vẫn không có nước. Vì vậy, với lưu lượng nước 28 m3/giây trả lại dòng sông cũng chỉ đủ thấm vào đất chứ không đủ cứu dòng sông.
Trên dòng sông Sê-rê-pốc hiện có tới 10 NMTĐ được xây dựng và đưa vào khai thác, không những vắt kiệt lượng nước tự nhiên rất lớn của dòng sông, mà nhiều đoạn do dòng chảy bị uốn nắn để phục vụ phát điện, khiến những thác nước hùng vĩ và danh lam thắng cảnh nổi tiếng, môi trường sinh thái bị “chết dần”, khó có thể khôi phục.
Việc cân đối hài hòa giữa phát triển kinh tế và bảo vệ cảnh quan, môi trường, văn hóa, luôn là bài toán đặt ra với các nước đang phát triển. Nếu được ngành này mà mất ngành khác thì đây là sự “đánh đổi” với giá quá đắt. Những giá trị văn hóa được tích lũy hàng nghìn năm có thể sẽ vĩnh viễn mất đi, cân bằng sinh thái sẽ bị phá vỡ, tiềm ẩn những thiệt hại khó lường. Trước mắt có thể thấy ngay, những tác động từ việc dòng sông Sê-rê-pốc cạn kiệt nước sẽ khiến ngành du lịch Đác Lắc khó trở thành ngành kinh tế mũi nhọn của tỉnh vào năm 2030, như mục tiêu mà tỉnh Đác Lắc đề ra.
