Tháo gỡ “nút thắt” canh tác truyền thống
Xã Kon Gang là một trong những vùng trồng cà-phê của tỉnh Gia Lai, với đất đỏ ba-dan và khí hậu phù hợp cho cây Robusta phát triển. Tuy nhiên, suốt nhiều năm, ngành hàng chủ lực này vẫn loay hoay trong vòng lặp “được mùa mất giá”. Tập quán thu hái cả quả xanh lẫn quả chín còn phổ biến, khiến chất lượng nguyên liệu không đồng đều. Mặt khác, việc mua bán phụ thuộc hoàn toàn vào hệ thống thương lái tự do dưới dạng quả tươi hoặc nhân xô thô khiến người trồng cà-phê có lợi nhuận thấp, giá trị gia tăng thu về không tương xứng với tiềm năng.
Nhận thấy hạn chế từ cách sản xuất nhỏ lẻ, anh Phạm Văn Kha (thôn Tam Điệp, xã Kon Gang) tìm hướng tổ chức lại vùng nguyên liệu ngay tại quê nhà. Theo anh, muốn nâng giá trị hạt cà-phê trước hết phải chuẩn hóa quy trình sản xuất và liên kết các hộ dân, thay vì chỉ mở rộng diện tích. “Khi tham gia liên kết, bà con dần thay đổi tập quán, chú trọng chất lượng sản phẩm. Cà-phê được thu hái đúng quy trình nên chất lượng hạt nâng lên, giá trị sản phẩm cũng cao hơn”, anh Kha cho biết.
Hiện nay, mô hình có 14 hộ tham gia trực tiếp với diện tích 50 ha cà-phê, cùng hàng chục hộ vệ tinh cung cấp nguyên liệu, nâng tổng diện tích vùng liên kết lên khoảng 250 ha. Tham gia mô hình, người dân được tập huấn kỹ thuật chăm sóc, thu hái cà-phê chín tự nhiên, bảo đảm chất lượng hạt đầu vào. Toàn bộ sản lượng được thu mua ổn định, qua đó nâng giá trị hạt cà-phê và mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường xuất khẩu.
Chia sẻ quá trình canh tác, ông Nguyễn Trung Đoàn (thôn Tam Điệp) cho biết: một trong những hộ dân gắn bó cho biết từ những ngày đầu thành lập chuỗi liên kết cho biết: Trồng cà-phê hàng chục năm nhưng trước đây gia đình tôi chủ yếu làm theo thói quen truyền thống. Đến mùa thu hoạch là hái rộ cả cây nên chất lượng hạt không cao, giá bán luôn bị thương lái ép. Từ khi tham gia liên kết với anh Kha, gia đình được hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc vi sinh, chỉ hái khi quả đạt độ chín tự nhiên từ 85-90% trở lên, năng suất vườn cây ổn định, hạt cà-phê bán ra được bao tiêu với giá cao hơn hẳn mặt bằng chung.
Bà Nguyễn Thị Hồng (thôn Tam Điệp) cho biết, mô hình liên kết giúp nông dân yên tâm hơn trước biến động của thị trường. “Tham gia chuỗi liên kết, chúng tôi được phân loại nguyên liệu và thu mua ổn định tại vườn. Những thời điểm giá thị trường giảm, mô hình vẫn duy trì mức giá thu mua đối với cà-phê chín đạt chuẩn. Nhờ đó, bà con có thêm động lực tái đầu tư vườn cây theo hướng hữu cơ”, bà Hồng chia sẻ.
Hướng tới phát triển nông nghiệp đa giá trị
Xác định việc bảo đảm chất lượng nguyên liệu tươi mới chỉ là điều kiện cần, anh Phạm Văn Kha cho rằng, điều kiện đủ để giữ vững vị thế sản phẩm trên thị trường chính là năng lực chế biến sâu. Thay vì xuất bán thô, anh đã mạnh dạn đầu tư hạ tầng nhà xưởng, máy móc hiện đại để chủ động khâu sơ chế và chế biến thành phẩm. Hiện nay, cơ sở sản xuất đã đưa vào vận hành 2 nhà máy chế biến quy mô với công suất đạt 20 tấn cà-phê chế biến ướt/ngày và hệ thống dây chuyền rang xay hiện đại đạt 50 kg cà-phê thành phẩm/ngày. Toàn bộ cà-phê đưa vào nhà máy đều phải trải qua khâu rửa, lọc quả sâu lép và phân loại nghiêm ngặt, tuyệt đối không sử dụng hóa chất bảo quản để giữ trọn hương vị nguyên bản của hạt cà-phê đại ngàn.
Để nâng tầm mô hình kinh tế, năm 2024, anh Kha cùng các thành viên chính thức thành lập Hợp tác xã Nông nghiệp Tam Điệp Xanh, đóng vai trò “trụ cột” tổ chức lại sản xuất, giúp quy hoạch đồng bộ vùng trồng, chuẩn hóa quy trình chăm sóc theo hướng VietGAP và từng bước đăng ký mã số vùng trồng phục vụ tiêu thụ. Nhờ sự chuẩn bị bài bản từ khâu nguyên liệu đến công nghệ chế biến, sản phẩm cà-phê của Hợp tác xã Nông nghiệp Tam Điệp Xanh đã xuất sắc vượt qua các tiêu chí kiểm định khắt khe và được công nhận đạt chứng nhận OCOP 3 sao cấp tỉnh.
Cùng với hoàn thiện quy trình sản xuất, hợp tác xã xây dựng thương hiệu cà-phê “Pôm Don” nhằm tạo dấu ấn riêng cho sản phẩm. Theo giới thiệu của hợp tác xã, trong tiếng Ba Na, “Pôm Don” mang ý nghĩa về sự chung tay, đoàn kết và hợp tác cùng phát triển. Sản phẩm hiện được bán với giá khoảng 210.000 đồng/kg, phân phối qua các kênh bán sỉ, bán lẻ và điểm giới thiệu sản phẩm OCOP tại Gia Lai cùng một số tỉnh, thành phố lân cận.
Chủ tịch Hội Nông dân xã Kon Gang Phạm Xuân Phúc khẳng định: Việc hình thành chuỗi liên kết khép kín từ trồng, thu hái, chế biến đến tiêu thụ sản phẩm đã giải quyết rủi ro “được mùa mất giá”, giúp người nông dân làm chủ quá trình sản xuất và gia tăng thu nhập một cách bền vững.
Theo ông Phúc, hiệu quả của Hợp tác xã Nông nghiệp Tam Điệp Xanh không chỉ ở kinh tế mà còn thể hiện ở việc thay đổi phương thức canh tác, chú trọng chất lượng và môi trường. Thời gian tới, chính quyền địa phương và Hội Nông dân xã Kon Gang sẽ tiếp tục hỗ trợ hợp tác xã tiếp cận vốn, ứng dụng khoa học-kỹ thuật, mở rộng vùng liên kết và thu hút thêm hộ đồng bào dân tộc thiểu số tại chỗ tham gia.
Mô hình liên kết sản xuất tại xã Kon Gang không chỉ góp phần làm giàu cho người dân địa phương mà còn đóng góp thiết thực vào mục tiêu tái cơ cấu ngành nông nghiệp, xây dựng nông thôn mới nâng cao tại tỉnh Gia Lai.
