Những bó củi xòe hoa

Với gần 30 nghìn người, là người địa phương có số dân đứng thứ ba ở tỉnh Kon Tum, người Giẻ Triêng sống chủ yếu ở huyện Ðác Glây, nơi có núi Ngọc Linh cao vút, quanh năm mây phủ. Nơi đây xưa kia là vùng rừng thiêng nước độc, rồi tới những năm đầu thế kỷ 21, con đường Hồ Chí Minh như một chiếc chìa khóa mở toang vùng đất còn gần như nguyên sơ của vùng cực bắc Tây Nguyên này...

Trung úy Phạm Xuân Hùng, Ðội trưởng đội trinh sát Ðồn biên phòng Ðác Long phăm phăm cắt rừng dẫn tôi tới khu Rừng Ma.

Hùng mới ra trường, về đồn mới được mấy năm nên cũng giống tôi, tức là chỉ nghe nói về một khu rừng có những ngôi mộ treo của người Giẻ Triêng thôi, chứ chưa một lần nhìn thấy. Khu rừng toàn le rậm rịt cùng vô số muỗi, vắt vo ve cũng không ngăn được quyết tâm khám phá của chúng tôi.

Ðêm qua, sau khi ngồi hỏi chuyện cụ già A Jap, chúng tôi kéo đến nhà nguyên Bí thư Ðảng ủy xã Ðác Long A Nhôm. Tôi làm một phép thử bằng câu hỏi "Nghe nói bây giờ dân làng Vai Trang vẫn còn tục táng treo?", A Nhôm phản đối ngay: "Ai nói với chúng mày thế? Bỏ lâu rồi". Nét mặt A Nhôm tỏ vẻ tức giận khiến tôi phải xin lỗi mãi và giải thích rằng, tôi chỉ muốn tìm hiểu tục lệ này dưới góc độ văn hóa thôi, chứ không có ý nào khác.

Cuối cùng A Nhôm cũng cho biết, tục táng treo nơi đây thực ra mang ý nghĩa xã hội nhiều hơn tâm linh. Làng Vai Trang trong câu chuyện cổ mà cụ già A Jap đã kể đến nay là cả một thời gian dài ngút ngát không xác định; từ ngôi mộ treo đầu tiên xuất phát bởi lòng tôn kính vị thủ lĩnh lập làng cho đến nay đã có cả hàng trăm ngôi mộ treo!

Theo lời A Nhôm thì chỉ có nhà giàu mới đủ điều kiện để tổ chức táng treo, đủ tiền mua cây gỗ quý to bằng cả mấy vòng ôm rồi thuê người đục đẽo, chạm trổ thành hình những con thú lớn. Chỉ có những người giàu mới đủ tiền mua mấy con trâu ngả ra đãi cả làng ăn uống linh đình cả tháng trời... T

rung tá Hoàng Văn Bằng, Chính trị viên Ðồn biên phòng Ðác Long cũng khẳng định như thế. Anh cho biết, hơn chục năm về trước, khi những bài báo phản ánh tục lệ táng treo ở đây, Ðồn biên phòng Ðác Long đã  tìm hiểu rất kỹ chuyện này. Bởi đây là một vấn đề văn hóa nhạy cảm. Phải hiểu rõ bản chất của vấn đề mới có thể giải quyết một cách hợp tình hợp lý. Mỗi dân tộc có một nền văn hóa khác nhau, cần phải được tôn trọng. Những ứng xử thô bạo sẽ mang lại những hậu quả khôn lường...

Sau nửa ngày tìm kiếm trong khoảng rừng le rậm rạp, chúng tôi chỉ gặp rải rác những đồ tùy táng đã bị đập vỡ. Theo lời A Nhôm thì từ khi bộ đội biên phòng cùng chính quyền xã Ðác Long vận động, bà con không treo quan tài trên cây nữa. Những ngôi mộ treo cũ đã theo thời gian mà mục nát.

Nằm trên đoạn đường Hồ Chí Minh  dài hơn 100 km, chạy dọc huyện Ðác Glây các ngôi làng của người Giẻ Triêng sinh sống có nhiều đống củi rất đẹp. Nhà nào có đống củi chắc chắn nhà đó có con gái đến tuổi lấy chồng. Con gái Giẻ Triêng từ lúc 14-15 tuổi khi đi rừng thường để ý tìm những cây dẻ có đường kính từ 20-30 cm, chặt đều chằn chặn, dài cỡ 80-90 cm, đầu mỗi khúc củi được nêm cho nứt thành hình những cánh hoa xòe. Nhìn những thiếu nữ Giẻ Triêng gùi củi có cảm giác như các cô đang cõng một gùi hoa đung đưa, đung đưa...

Ðại úy A Tỉnh, Ðội trưởng đội vận động quần chúng Ðồn biên phòng Ðác Long là người Giẻ Triêng. Tục xưa của người Giẻ Triêng quy định: Trai gái đủ tuổi thì được phép tìm vợ, tìm chồng. Người con trai vào rừng săn bắn, lấy đầu thú về treo lên vách nhà rông. Con thú càng dữ thì chàng trai càng được dân làng kính trọng. Nhìn vào số đầu thú biết chàng trai có tài săn bắn đến đâu, đủ sức làm chồng, làm cha, đủ sức chiến đấu bảo vệ buôn làng hay không. Còn các cô gái, khi đến tuổi, thì vào rừng chặt một trăm bó củi gùi về. Nhìn vào những bó củi, người ta biết cô gái ấy có khéo léo, đảm đang, có đủ sức dẻo dai để làm vợ, làm mẹ, để trỉa lúa, trồng bông dệt vải hay không...

Tục xưa là thế, nhưng bây giờ, Nhà nước cấm săn bắn và mọi người cũng thấy như vậy là đúng, nên A Tỉnh không có điều kiện thể hiện bản lĩnh. Nhưng bù lại, anh đã trúng tuyển bộ đội biên phòng, oách nhất làng, nên bị Y Mốt "chấm" trước ngày nhập ngũ. A Tỉnh chấp nhận cho Y Mốt "bắt làm chồng" sớm, bởi Y Mốt là cô gái vừa xinh đẹp, vừa khéo léo. Ngày cưới, Y Mốt gùi sang nhà A Tỉnh đủ 100 bó củi dẻ đẹp nhất, cùng với 30 cây xà nu làm vật dẫn cưới. Trong ngày cưới đó, những bó củi của Y Mốt được già làng tiến hành những nghi thức linh thiêng như vẩy rượu, rắc muối lên và đọc những lời khấn nguyện tốt lành cho đôi trẻ. Rồi những bó củi ấy đã được dùng để đun nấu và sưởi ấm dân làng đến dự cưới suốt mấy ngày.

Ðó là năm 1993. Bây giờ thì họ đã có hai  con, một trai, một gái. Ðúng như dự đoán của dân làng trước ngày A Tỉnh và Y Mốt lấy nhau, đôi trai tài gái đảm này đã xây dựng được một gia đình hạnh phúc. Ngôi nhà của họ thuộc hàng khang trang nhất xã Ðác Long. Chị Y Mốt e thẹn kể về những chuyến cõng củi âm thầm hằng năm trời, nhằm chiếm được cảm tình của A Tỉnh.

Và chị cũng cảm thấy không ưng bụng với việc ngày nay, các cô gái Giẻ  Triêng "yêu nhau hiện đại quá". Họ không còn kín đáo như ngày xưa anh chị tỏ tình với nhau. Họ không cần phải vất vả, lặng lẽ gùi củi một mình như chị trước đây. Bây giờ có người chưa kiếm đủ củi nhưng đã vội vàng cưới. Họ phải nhờ chị em, bạn bè kiếm giúp củi cho đủ số lượng...

Như để chứng minh cho lời nói của mình, chị Y Mốt chỉ tay ra đường. Một tốp thiếu nữ Giẻ Triêng đang chuyển củi bằng xe cút kít! Tôi chạy ra toan chụp mấy tấm hình nhưng cô gái mặc áo phông đỏ giơ tay che mặt. Tôi phải đẩy giúp xe củi lên hết một con dốc dài mới được các cô tiếp chuyện. Hóa ra cô gái áo đỏ không phải là cô dâu. Cô cùng bạn bè chuyển củi giúp cô bạn gái vì đã cưới gấp nên mới có 30 bó cho nhà trai, giờ phải chuyển nốt 70 bó cho đủ. Thảo nào những bó củi này vẫn còn tươi nguyên và chưa hề được trang trí.

Chúng tôi ghé thăm nhà của cựu chiến binh A Cap. Vừa bước vào nhà, tôi nhìn thấy cô gái Giẻ Triêng đang bò xoài ra sàn viết thiếp mời. Việc viết thiếp mời giữa chốn núi rừng này thấy hơi là lạ. Lạ bởi vì trước đây những việc báo tin cưới, hỏi chỉ cần gióng lên một hồi chiêng là dân làng tự cõng rượu, ôm gà đến chia vui. Tôi cầm một tấm thiếp lên đọc. Chú rể A Ðep, con trai già A Cap. Cô dâu là Y Ná, người đang vất vả viết từng dòng chữ trên chiếc thiếp mời sặc sỡ kia. Ông già A Cap bảo, chúng nó cưới theo phong tục một tháng trước đây rồi. Còn bây giờ chúng nó đòi cưới thêm theo kiểu mới. Ông chỉ tay ra trước sân, nơi có một vạt đất lớn được san phẳng. Nơi đó sẽ được dựng rạp, căng phông, thuê loa đài xập xình để cho thanh niên nhảy múa. Ông nói, từ ngày con đường Trường Sơn công nghiệp hóa mở qua đây, nhiều cái đổi thay lắm!

Ông già A Cáp nói câu đó bằng giọng vừa vui vừa buồn. Có lẽ ông đã hiểu rằng, đó là quy luật không thể cưỡng lại được của quá trình giao lưu và phát triển văn hóa. Cuộc sống mới đã ùa tới nơi này và thanh niên bao giờ cũng là lớp người năng động. Họ tiếp nhận có phần vồ vập nhưng cũng hồn nhiên đến đáng yêu.

Chứng kiến hình ảnh những chàng trai, cô gái Giẻ Triêng ăn mặc theo mốt mới, hát nhạc trẻ phóng xe máy trên các con đường rừng lầm bụi đỏ, hẳn những người yêu nét đẹp cổ sơ sẽ lấy làm quyến luyến với tiếng kể "khan" bổng trầm của già làng bên bếp lửa trong những đêm huyền bí; sẽ vấn vương với những dáng vóc trai, gái Giẻ Triêng mặc trang phục thổ cẩm trong vũ điệu dưới trăng rừng; sẽ thèm nghe tiếng cồng chiêng rộn rã, sẽ thấy khát những dòng rượu cần như bất tận dưới sân nhà rông trong những dịp hội làng...

Thiếu tá Ðồn trưởng biên phòng Ðác Long Lê Văn Nhì bày tỏ quan điểm về vấn đề này: Không nên quá lo lắng về những gì đang diễn ra. Trong quá trình vận động, chúng tôi nhận ra một điều, đồng bào Giẻ Triêng ở đây rất nhạy cảm với cái mới nhưng cũng rất biết quý trọng, nâng niu những giá trị truyền thống. Những hủ tục đương nhiên sẽ bị đồng bào từ bỏ và những phong tục đẹp đồng bào rất có ý thức giữ gìn.

Như chuyện những bó củi chẳng hạn. Củi gắn liền với lửa nên nó được người Giẻ Triêng coi là sự sống vĩnh cửu. Thật ra, đồng bào ở đây không chỉ dùng củi trong việc cưới hỏi, mà còn dùng trong nhiều việc khác như hòa giải, xin đất, cất nhà... Dù dùng vào việc gì thì đồng bào Giẻ Triêng cũng coi củi là sứ giả của thiện chí với những mong muốn tốt lành.

Có một chuyện rất thú vị tôi muốn kể ra đây: Ngày 3-3 là Ngày thành lập lực lượng Bộ đội Biên phòng, năm nào Hội phụ nữ xã Ðác Long cũng cử một đoàn chị em gùi củi lên tặng đồn. Mấy chục chị em xinh đẹp mặc thổ cẩm cõng những bó củi xòe hoa đi thành một hàng dài mềm mại tiến vào cổng đồn. Ðẹp lắm!...

ÐỖ TIẾN THỤY