Nhìn lại văn nghệ các dân tộc thiểu số

Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam hiện đại ra đời cùng với cuộc Cách mạng Tháng Tám và kháng chiến chống thực dân Pháp.

Sau chiến tranh chống đế quốc Mỹ và nhất là từ đầu những năm 90 trở lại đây, một đội ngũ văn nghệ sĩ là con em các dân tộc đã sôi nổi, tự tin bước lên diễn đàn văn học nghệ thuật.

Nhiều người đã trải qua chiến tranh hoặc đang công tác ở các cơ quan, trường học, phần lớn trong số họ đã tốt nghiệp đại học, cao đẳng hoặc trung học chuyên nghiệp. Sáng tác của họ khá dồi dào, nhiều người có phong cách, có bản sắc nhưng ai nấy đều hướng tới sự hòa nhập với văn học nghệ thuật của cả cộng đồng, của cả nước.

Ðó là cuộc tìm tòi, bứt phá lớn lao của các văn nghệ sĩ dân tộc thiểu số nhưng chính lúc này đang bộc lộ nguy cơ mất gốc, mất bản sắc dân tộc. Việc sáng tác thẳng bằng tiếng phổ thông trong văn học dân tộc thiểu số hiện nay đang là hiện tượng phổ biến.

Ðồng bào dân tộc thiểu số tập trung đông nhất ở khu vực Việt Bắc và Tây Bắc. Sáng tác văn học dưới dạng sáng tác thành văn trong dân tộc Tày có khá sớm.

Thời phong kiến có Nông Quỳnh Văn, Bế Văn Phủng sáng tác thơ, các ông đặt lời then để hát. Sau này có thầy đồ Hoàng Ðức Hậu (trước Cách mạng Tháng Tám) sáng tác bằng tiếng Tày (ông viết chữ Nôm Tày) và tiếng Hán rất được người đương thời trong vùng mến mộ.

Thời kỳ những năm 40 - 44, thế kỷ 20 có nhà cách mạng lỗi lạc Hoàng Văn Thụ sáng tác thơ, Sli, lượn bằng tiếng Tày. Trong kháng chiến chống thực dân Pháp xuất hiện tên tuổi Nông Quốc Chấn, chẳng bao lâu sau ông trở thành nhà thơ dân tộc nổi tiếng và là tác giả văn học dân tộc thiểu số duy nhất hiện nay được tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật.

Dân tộc Thái sớm có tác giả sáng tác thơ bằng tiếng Thái. Trước cách mạng có Ngần Văn Hoan đã viết hàng nghìn câu thơ bằng tiếng Thái. Trong kháng chiến chống thực dân Pháp có Cầm Biêu, Lương Quy Nhân, Hoàng Nó, Lò Căn Cậy...

Người Mường có Ðẻ đất đẻ nước, và các mo mường khác là những tác phẩm có giá trị cao tôn vinh văn hóa dân tộc Mường.

Những năm 70 thế kỷ trước, trên văn đàn xuất hiện tên tuổi của nhà thơ Vương Anh với những sáng tác mang đậm tính dân tộc nhưng cũng rất hiện đại.

Sau Vương Anh, dân tộc Mường có thêm các nhà văn, nhà thơ Quách Ngọc Thiên (đã mất), Hà Trung Nghĩa, Hà Thị Cẩm Anh, Ðinh Ðăng Lượng, Hà Lý...

Về âm nhạc có nhạc sĩ Nguyễn Thành Viên, nhạc sĩ Mùi Hái. Về mỹ thuật mấy năm gần đây có họa sĩ Ðinh Thị Thắng Poong, một họa sĩ trẻ có nhiều tìm tòi sáng tạo khá độc đáo.

Ở các dân tộc miền núi phía bắc khác còn có các tên tuổi chiếm được cảm tình của công chúng như Mã Thế Vinh (dân tộc Nùng), Mã A Lềnh (dân tộc Mông), Triệu Kim Văn (dân tộc Dao), Lâm Quý, Bùi Thị Như Lan (dân tộc Cao Lan), Lò Ngân Sủn (dân tộc Giáy), Pờ Sảo Mìn (dân tộc Pa Dí)...

Khu vực Trường Sơn Tây Nguyên, gồm 5 tỉnh Kon Tum, Gia Lai, Lâm Ðồng, Ðác Lắc, Ðác Nông và Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên-Huế, Ðà Nẵng, Phú Yên, Khánh Hòa, Bình Ðịnh, Ðồng Nai... Ðây là một vùng đất có hầu hết các dân tộc thiểu số anh em trên khắp cả nước đang cùng nhau chung sống.

Thế mạnh của văn học nghệ thuật Tây Nguyên là âm nhạc và múa. Trừ truyền thống phong phú và độc đáo của các dân tộc đi lên, nền âm nhạc và múa của Tây Nguyên đã tạo dựng được nét đẹp vừa cổ kính, hoang sơ, vừa mộc mạc, trữ tình, sâu lắng.

Nền nghệ thuật độc đáo ấy đã tạo dựng nên những tên tuổi các nghệ sĩ tiêu biểu cả các dân tộc: dân tộc Ba Na có NSND YBrơm và các nghệ sĩ, Măng Ngọc (biên đạo múa), Siu Phích, Siu BLách, YGiang Tuyn (ca sĩ), Thảo Giang, A Duh (nhạc sĩ); dân tộc Ê Ðê có: Y Moan, Y Zăk, Y Sơn Niê... (ca sĩ). Linh Nga Niêk Ðam, Y Phôn KSor (nhạc sĩ); dân tộc Gia Rai có NSND Ðinh Xuân La (múa), NSƯT Rơ Chăm Pheng (ca sĩ). Dân tộc Cơ Ho có: K'raZan Ðick, K'ra Zan Plin (nhạc sĩ), Ka Thiếu, Boner Trinh (ca sĩ); dân tộc H'rê có Ðinh Thiên Nga (nhạc sĩ), v.v.

Trong kháng chiến chống đế quốc Mỹ, Tây Nguyên chỉ có một nhà văn dân tộc Ê Ðê - nhà văn Y Ðiêng, đến nay có thêm ba nhà văn nữ là HLinh Niê (Ê Ðê), Kim Nhất (Ba Na), Nga Ri Vê (H'rê). Ngoài ra còn có một số tác giả khác. Ðinh Xăng Hiền (H'rê - tác giả đã mất), Prêkimalamak Hồ Chư (Bru Vân Kiều), Bcoong Mọc (Cà Tu) và Niê Thanh Mai (Ê Ðê).

Dân tộc Chăm từng có nền văn hóa nghệ thuật phát triển trong quá khứ. Dân tộc Chăm sớm có chữ viết. Nhờ vậy mà đến nay còn lưu lại nhiều áng thơ văn bất hủ, những bộ sử liệu quý giá và các pho sách cổ.

Trong cuộc kiếm tìm những di sản văn hóa Chăm có sự đóng góp tích cực của khá nhiều nhà trí thức văn nghệ sĩ, các nghệ nhân và của nhiều người dân Chăm tâm huyết với văn hóa dân tộc mà tiêu biểu nhất là các tác giả, nhà nghiên cứu, thế hệ trước như Lưu Quý Tân, Bố Thuận, Thiên Sanh Cảnh, Ka Sô Liễng và các tác giả xuất hiện sau 1975 như: Inrasara, Văn Món, Phú Văn Hẳn, Thông Thông Khánh, Thành Phần, Bố Xuân Hổ, Ðàng Năng Hòa, Lộ Minh Tuấn (văn hóa dân gian), Amư Nhân (âm nhạc dân gian)..

Dân tộc Khmer có chữ viết khá sớm và có thế mạnh về sân khấu. Vùng Nam Bộ hiện nay có nhiều đoàn nghệ thuật Khmer chuyên nghiệp như Ðoàn nghệ thuật Ánh Bình Minh (Trà Vinh), Ðoàn nghệ thuật Khmer tỉnh Sóc Trăng, Ðoàn nghệ thuật tỉnh Kiên Giang...

Trong kháng chiến, các soạn giả Kim Siêm, Thạch Voi, Tăng Lên, Thạch Chân, Ngô Khị đã sáng tác nhiều vở diễn sân khấu Dù Kê cổ vũ tinh thần yêu nước, chiến đấu chống giặc ngoại xâm, ca ngợi tình hữu nghị Việt Nam - Cam-pu-chia được đồng bào Khmer Nam Bộ và nhân dân Cam-pu-chia hoan nghênh.

Sân khấu Dù Kê Khmer Nam Bộ cho đến nay vẫn được duy trì, các đoàn nghệ thuật Khmer vẫn phục vụ bà con những vở diễn mới động viên bà con tích cực xóa đói, giảm nghèo, xây dựng cuộc sống mới, kêu gọi lòng nhân ái theo tinh thần từ bi hỉ xả của đạo Phật lấy từ các tích xưa trong truyện cổ Khmer để giáo dục con người.

Các soạn giả Thạch Voi, Thạch Chân, Thạch Sết, Ngô Khị, Thạch Ðơ, Thạch Kim Rệt... là những tác giả chủ lực viết kịch bản cho sân khấu Dù Kê Nam Bộ.

Văn học nghệ thuật trong cộng đồng người Hoa hoạt động khá sôi nổi tiêu biểu có Dư Thị Hoàn (thơ - Hải Phòng), Lý Lan (văn xuôi - TP Hồ Chí Minh). Nhiếp ảnh có Diệp Thừa Hồng, Vân Anh... (TP Hồ Chí Minh), Vương Quốc Kim (Lâm Ðồng). Mỹ thuật có: Trương Hán Minh, Trương Lộ, Lý Khắc Nhu, Lý Trung Lương...

Ðề tài dân tộc và miền núi cũng là một đề tài lớn của văn học nghệ thuật Việt Nam hiện đại. Ðề tài này ghi nhận những đóng góp to lớn của nhiều văn nghệ sĩ người Kinh gắn bó thủy chung với vùng đồng bào các dân tộc và miền núi qua các thời kỳ, nhiều tác phẩm đạt tới đỉnh cao sáng tạo.

Ðó là các tác phẩm của Tô Hoài, Nam Cao, Nguyễn Huy Tưởng, Nguyên Ngọc, Thu Bồn, Nguyễn Khoa Ðiềm, Mạc Phi, Ma Văn Kháng, Phượng Vũ, Trung Trung Ðỉnh... Nhiều tác phẩm âm nhạc, múa, mỹ thuật giàu sức truyền cảm ca ngợi quê hương con người miền núi trong chiến đấu và xây dựng quê hương. Ðó là các tác phẩm múa của NSND Thái Ly, của nhà biên đạo Bùi Chí Thanh..., là các vở nhạc kịch, các ca khúc của Ðỗ Nhuận, Nguyễn Tài Tuệ, Thanh Phúc, Phạm Tuyên, Trần Hoàn, Trọng Loan, Bùi Ðức Hạnh, Văn Ký... là các tác phẩm mỹ thuật của họa sĩ Tô Ngọc Vân, Nguyễn Thụ, Nguyễn Sáng, Văn Ða, v.v.

Một số kiến nghị, đề xuất

Hiện nay hội viên Hội Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam có hơn 700 hội viên trong cả nước. Mỗi năm ngân sách cấp cho hội chỉ có 600 triệu đồng, biên chế của hội chỉ có bảy đồng chí.

1- Ðề nghị Bộ Tài chính gia tăng nguồn ngân sách hoạt động thường xuyên của hội lên bằng với các hội chuyên ngành trung ương.

2- Kiến nghị với Bộ Giáo dục-Ðào tạo, Bộ Văn hóa - Thông tin về việc có tỷ lệ thích hợp cho các tác phẩm văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số trong chương trình giáo dục phổ thông.

3- Nhà nước có chính sách hỗ trợ các tác giả dân tộc thiểu số xuất bản, công bố tác phẩm sáng tạo về đề tài dân tộc thiểu số và phục vụ đồng bào dân tộc thiểu số.

4- Nhà nước cần có những khóa đào tạo đặc thù con em các dân tộc về học tại các trường nghệ thuật nhằm tạo nguồn văn nghệ sĩ các dân tộc thiểu số. Các trường đại học, cao đẳng, trung cấp về văn hóa nghệ thuật hiện nay cần có chương trình giảng dạy về văn hóa và văn học nghệ thuật các dân tộc có chọn lọc và chất lượng hơn.

NÔNG QUỐC BÌNH            
Phó Chủ tịch thường trực Hội VHNT
các dân tộc thiểu số Việt Nam