Nhiều bất cập trong công tác đăng ký hộ khẩu ở Hà Nội

Quá tải lượng người cần đăng ký hộ khẩu

Trong nhiều ngày có mặt tại một số trụ sở công an quận, huyện ở Hà Nội, chúng tôi nhận thấy rất đông người dân đi làm thủ tục đăng ký hộ khẩu. Công an quận Thanh Xuân có ba cán bộ, mỗi ngày tiếp nhận 50-60 trường hợp đến làm thủ tục tách nhập, thay đổi, đính chính, bổ sung sổ hộ khẩu. Công an quận Long Biên chưa có trụ sở chính thức, mượn tạm phòng làm việc của Công an phường Ðức Giang, hằng ngày phải hướng dẫn thủ tục kê khai, đăng ký hộ khẩu cho khoảng 100 lượt người.

Năm 2004, quận Long Biên phải dành ra sáu tháng làm lại thủ tục đính chính sổ hộ khẩu cho gần 37 nghìn hộ do thay đổi địa giới hành chính từ huyện lên quận. Lượng người cần làm thủ tục hộ khẩu đông, trong khi số cán bộ có hạn, trụ sở chật chội khiến tình trạng quá tải thường xuyên xảy ra ở hầu hết các quận, huyện của Hà Nội. Ngày 26-4-2005, tôi gặp bác Vũ Trọng Hiền, ở phường Thanh Xuân Bắc, đi làm thủ tục nhập khẩu cho con dâu. Bác Hiền phàn nàn đã đi lại hai lần, nhưng vẫn chưa xong việc. Ngán ngẩm cầm tập hồ sơ do công an trả lại, anh Trần Văn Kính, ở phường Khương Mai, nói với tôi: "Mệt quá, lại phải về, cứ thiếu cái nọ, thiếu cái kia"!

Mấy năm gần đây, lượng người từ các tỉnh đổ về Hà Nội làm ăn, sinh sống tăng nhanh. Ðây là số đối tượng gặp rất nhiều khó khăn khi làm thủ tục nhập khẩu. Theo quy định người các tỉnh muốn nhập hộ khẩu thường trú ở Hà Nội phải có đủ các điều kiện: Nhà ở hợp pháp, có việc làm ổn định và thời gian cư trú năm năm. Quy định như vậy rất nhiều trường hợp vướng mắc, nhất là về nhà ở. Theo số liệu thống kê, Hà Nội hiện có hơn ba triệu dân, khoảng 87% số dân có hộ khẩu thường trú, còn lại 23% số người từ các tỉnh đến làm ăn sinh sống chưa có hộ khẩu chính thức.

Có gia đình cư trú ở Hà Nội hơn chục năm, thậm chí vài chục năm, nhưng hộ khẩu còn tạm bợ. Gia đình ông Nguyễn Văn N, ở quận Hoàn Kiếm, sống chung dưới một mái nhà từ nhiều năm nay, nhưng hộ khẩu của các thành viên "một chốn bốn nơi". Ông N hộ khẩu chính chủ. Vợ ông vẫn đăng ký hộ khẩu thường trú ở quê Nam Ðịnh. Con trai ông đăng ký hộ khẩu theo vợ tại quận Tây Hồ.

Chị Phạm Ngọc Lan, ở huyện Thanh Trì, đi xuất khẩu lao động ở Liên Xô (trước đây) về, không đủ thủ tục nhập khẩu trở lại với gia đình, cho nên từ 14 năm nay sống không có hộ khẩu. Nhiều trường hợp cán bộ, công nhân, viên chức quê ở các tỉnh về Hà Nội làm việc lâu năm cũng không được đăng ký hộ khẩu vì chưa có nhà ở hợp pháp. Chị Nguyễn Thị Thơm, quê Ninh Bình, có công việc ổn định từ năm 1997, hiện tạm trú tại Gia Lâm, cho biết, tám năm nay, vì không có hộ khẩu, cho nên không được thực hiện quyền bầu cử.

Tình trạng mua bán, chuyển nhượng nhà đất trao tay, tuỳ tiện diễn ra trong thực tế đã đẩy không ít trường hợp rơi vào bế tắc, không thể làm thủ tục nhập khẩu ở Hà Nội. Ðể được xác nhận là nhà hợp pháp, cơ quan quản lý nhà đất yêu cầu người mua bán, chuyển nhượng nhà phải có hộ khẩu thường trú. Trong khi đó, để đủ điều kiện nhập khẩu, cơ quan công an lại yêu cầu chủ sở hữu xuất trình giấy tờ nhà hợp pháp. Tình trạng này khiến số người sinh sống tại Hà Nội, nhưng không có hộ khẩu chính thức ngày một tăng.

Cả thành phố còn khoảng 100 nghìn bộ hồ sơ xin nhập khẩu chờ giải quyết. Tình trạng phổ biến ở nhiều phường, xã là người có hộ khẩu một nơi nhưng sinh sống ở một nơi khác, người cư trú lâu năm chưa có hộ khẩu thường trú hoặc chỉ được đăng ký tạm trú ngắn hạn. Quận Long Biên có gần sáu nghìn hộ với gần 33 nghìn nhân khẩu thuộc diện KT2, KT3, KT4. Quận Thanh Xuân còn hơn 14 nghìn hộ với hơn 73 nghìn nhân khẩu chưa được đăng ký hộ khẩu thường trú lâu dài.

Thủ tục giấy tờ nhiêu khê, rắc rối

Bà Trương Thị Hậu, Phó đội trưởng quản lý hành chính, Công an quận Thanh Xuân, khẳng định, dù số lượng đông nhưng cán bộ, chiến sĩ làm công tác đăng ký hộ khẩu cố gắng tăng cường độ, làm thêm giờ để không có trường hợp nào phải ra về vì chưa đến lượt. Tuy nhiên, theo ghi nhận của chúng tôi, người dân ngại xếp hàng chỉ là một lý do. Thủ tục hồ sơ đăng ký hộ khẩu quá nhiều rối rắm khiến người dân phải đi lại vất vả. Ðể có thể hoàn chỉnh một hồ sơ đăng ký hộ khẩu trong địa bàn quận, huyện, người dân phải đến trụ sở công an ít nhất ba lần. Lần thứ nhất, nghe hướng dẫn, lấy biểu mẫu kê khai. Lần thứ hai, nộp hồ sơ. Lần thứ ba, đến theo giấy hẹn để nhận kết quả. Trường hợp tách, nhập hộ khẩu từ nơi khác đi lại năm lần. Có trường hợp sai sót, nhầm lẫn người dân còn phải đi lại nhiều hơn thế.

Sáng 27-4-2005, chúng tôi có mặt tại Công an quận Long Biên. Mặc dù, ở phòng chờ, cơ quan công an niêm yết công khai nhiều văn bản hướng dẫn và bản kê khai mẫu nhưng hơn chục người dân sau khi "đánh vật" với phiếu khai thay đổi nhân khẩu vẫn phải viết lại vì không chính xác. Bác Lê Quang Hiệu, ở phường Gia Lâm, làm thủ tục tách hộ cho con trai, đến lần thứ hai vẫn phải quay về nhà viết lại bản khai và lấy chữ ký của con. Bà An Thị Tân, ở phường Việt Hưng, làm thủ tục nhập khẩu cho con, loay hoay với đống hồ sơ gần chục loại giấy tờ, lúng túng không biết kê khai thế nào. Anh Nguyễn Văn Tuấn, ở phường Gia Thụy, làm thủ tục cắt tử cho bố, đi ra đi vào nghe cán bộ công an giải thích rồi mà vẫn khai chưa đúng. Tình trạng người dân kê khai thủ tục không đúng xảy ra phổ biến ở nhiều trụ sở công an quận, huyện. Tại Công an quận Thanh Xuân, chúng tôi gặp một phụ nữ đến nhập hộ khẩu cho con phải năn nỉ nhờ bác trông xe hướng dẫn khai hộ. Ở quận Tây Hồ, có trường hợp khai đi khai lại tới bảy lần vẫn chưa đúng...

Theo chúng tôi, người dân phải vất vả trong việc kê khai hồ sơ đăng ký hộ khẩu do thủ tục yêu cầu có ý kiến của chủ hộ. Phần lớn ở các gia đình, chủ hộ là người lớn tuổi, trình độ tiếp thu hướng dẫn, khả năng ghi chép hạn chế, do vậy việc hoàn tất thủ tục giấy tờ rất khó khăn. Quy định văn bản kê khai yêu cầu quá nhiều nội dung. Có tới 20 mục trong hướng dẫn kê khai nhân khẩu, khiến rất nhiều người bối rối, chỉ cần viết sai một mục có khi cũng phải viết lại cả trang. Người dân phải nộp kèm nhiều văn bản liên quan như sổ hộ khẩu gốc, bản sao giấy khai sinh, giấy tờ nhà đất, quyết định tuyển dụng, hợp đồng lao động...

Nhiều nội dung sau đó cần kiểm tra, xác minh, đối chiếu, cho nên đối với một bộ hồ sơ đăng ký hộ khẩu, dù đơn giản nhất, cũng phải mất hơn mười ngày mới có kết quả. Trường hợp có thiếu sót, nhầm lẫn, đến hẹn công an thông báo để người dân làm lại theo quy trình từ đầu. Ðối với các trường hợp cần chuyển lên công an thành phố giải quyết thì hồ sơ bị giữ tới một vài tháng. Nhiều trường hợp sai tên, tuổi, địa chỉ số nhà không do lỗi của người dân, nhưng khi làm thủ tục đính chính sổ hộ khẩu vẫn phải trải qua từng bước tuần tự. Vì phải đi lại nhiều lần vất vả, đã có trường hợp xảy ra to tiếng giữa người dân với cán bộ đăng ký hộ khẩu. Tại phường Ðịnh Công, quận Hoàng Mai, trường hợp một người dân làm đơn khiếu nại một cán bộ công an thành phố có biểu hiện mượn tiền, hứa hẹn làm hộ thủ tục nhập khẩu, nhưng không được giải quyết.

Cần sớm cải cách các thủ tục

Theo chúng tôi, công tác đăng ký hộ khẩu ở Hà Nội cần sớm được cải tiến theo hướng vừa bảo đảm thuận tiện cho người dân vừa nâng hiệu quả quản lý của cơ quan chức năng. Nhà nước cần bổ sung, sửa đổi những quy định về điều kiện đăng ký hộ khẩu ở thành phố. Nhiều quy định trong Nghị định số 51/CP ngày 10-5-1997 của Chính phủ và Thông tư số 06/BNV ngày 20-6-1997 của Bộ Nội vụ (nay là Bộ Công an) đến nay không còn phù hợp. Cơ quan công an cần rút ngắn quy trình, thủ tục đăng ký, tách, nhập, đính chính sổ hộ khẩu cho nhân dân. Những vướng mắc, chồng chéo trong quy định về nhà ở và hộ khẩu cần sớm được giải tỏa, tránh việc áp dụng máy móc, thiếu đồng bộ giữa các cơ quan chuyên môn, gây phiền toái cho người dân.

Ðối với những trường hợp đơn thuần thay đổi địa chỉ do điều chỉnh địa giới hành chính có lẽ nên mặc nhiên thừa nhận, không cần thiết làm thủ tục đính chính hộ khẩu đại trà, lãng phí thời gian, công sức, tiền bạc của Nhà nước và nhân dân. Phương hướng lâu dài, Nhà nước nên có chiến lược tổng thể về cải tiến chế độ đăng ký hộ khẩu. Bởi lẽ, vấn đề thay đổi chỗ ở là quy luật tất yếu trong xã hội hiện đại. Một người dù cư trú ở Hà Nội hay tỉnh khác thì vẫn trong phạm vi lãnh thổ, có nên cố định hộ khẩu của họ ở một nơi? Nên chăng duy trì chế độ khai báo đăng ký tạm cư trú dài hạn hay ngắn hạn như nhiều quốc gia đã áp dụng, tránh kẽ hở bị lợi dụng để tiêu cực và đỡ phiền hà cho người dân.