Thiểu số may mắn
Quảng Nam hiện có khoảng 300 ngôi nhà cổ - phần lớn đã xuống cấp và tồn tại được đến nay là chỉ nhờ vào tấm tình của các gia chủ chịu ơn tiền nhân mà cố giữ lấy.
Trong số đó bốn ngôi nhà cổ vừa được xếp hạng lần đầu tiên này (có niên đại từ 100 - 200 năm) vốn đã quá nổi tiếng không chỉ với các chuyên gia bảo tồn bảo tàng trong nước và quốc tế, mà còn là nỗi thèm muốn của giới chơi nhà cổ vì đều có kiến trúc tiêu biểu cho các phong cách nhà cổ đặc trưng của đất Quảng Nam.
Đó là nhà ông Nguyễn Nho Phán (thôn Bồng Lai, Điện Minh, huyện Điện Bàn), hai ngôi nhà khác ở huyện Núi Thành của ông Nguyễn Xuân An (thôn An Thiện, Tam Nghĩa) và của bà Huỳnh Thị Thống (thôn 4, Tam Xuân 1).
Và đặc biệt là ngôi nhà niên đại gần 200 năm của cụ Nguyễn Huỳnh Anh (thôn 4 xã Tiên Cảnh, huyện Tiên Phước), có phong cách nhà ba gian hai chái theo phong cách tam đại kẻ truyền duy nhất tại Việt Nam còn giữ được gần như nguyên gốc. Ngôi nhà này, Ngô Đình Diệm đã từng hai lần ngã giá đòi mua, nhưng bất thành và nay luôn là ưu tiên số 1 của giới buôn nhà cổ.
Ông Phan Thanh Bảo - Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di sản - di tích Quảng Nam - cho biết, hồ sơ bốn ngôi nhà này đã được lập từ năm 2001-2004, trong chương trình hợp tác khảo sát nhà cổ ba miền bắc - trung - nam do Cục Di sản Văn hoá, Tổ chức JICA (Nhật Bản) và Viện Kiến trúc phối hợp thực hiện.
Được biết, hiện nay khoảng 100 ngôi nhà cổ khác của Quảng Nam cũng đang được hoàn chỉnh hồ sơ xếp hạng.
Mới dừng ở... ghi nhận
Tuy vậy, bốn ngôi nhà cổ được xếp hạng trên cũng chưa biết sẽ thực sự "may mắn" đến đâu.
Ông Bảo nói: "Xếp hạng nhà cổ dân gian là việc rất nên làm, nhưng quan trọng hơn là một giải pháp bảo tồn cho di tích".
Năm 2003 đã có triển lãm về nhà cổ Quảng Nam, 13 ngôi nhà tiêu biểu đã được vẽ, ghi, chụp ảnh hiện trạng, và sự việc đến đó là... chìm. Những năm 2003-2004, Trung tâm Bảo tồn di sản - di tích tỉnh từng trình kế hoạch xinh cấp kinh phí 150 triệu đồng bảo tồn 15 ngôi nhà cổ tiêu biểu có nguy cơ xuống cấp, nhưng tình hình không hề được cải thiện...
Trong khi đó, bất chấp sự lo lắng của các chuyên gia bảo tồn, những ngôi nhà cổ - vốn là sở hữu tư nhân - vẫn hằng ngày có nguy cơ bị cải tạo và biến dạng (cho phù hợp với điều kiện sinh hoạt), bị hư hỏng nặng, bị rao bán "trôi nổi" trên thị trường...
Giá nhà cổ tại Quảng Nam hiện được rao bán từ hơn trăm triệu đến nửa tỷ đồng (giá bán tại chỗ). Nhìn cảnh các sườn nhà cổ bị tháo dỡ, bày bán công khai phơi giữa trời trên tuyến quốc lộ 1A đoạn ngang qua Điện Bàn, hay những ngôi nhà rệu rã dần... ai cũng xót cho vốn quý trong dân gian bị mai một.
Hiện tỉnh Quảng Nam vẫn còn loay hoay với bản quy chế quản lý bảo tồn di tích, đang thăm dò ý kiến các địa phương, ban, ngành... và vẫn chưa có sự phân định rạch ròi trách nhiệm quản lý nhà cổ.
Theo ông Hồ Xuân Tịch - Phó Giám đốc Sở Văn hóa - Thông tin Quảng Nam, tình trạng hiện nay không thể nào bảo tồn nhà cổ dân gian hữu hiệu. Vì, làm sao quản lý được những ngôi nhà cổ chưa (và không) được xếp hạng? Ngay cả những ngôi nhà đã xếp hạng mà Nhà nước không hỗ trợ kinh phí cụ thể thì cũng không thể nói đến chuyện quản lý, bảo tồn. Thậm chí, nhiều gia đình còn sợ ngôi nhà của họ "bị" xếp hạng, sau này khó mua bán vì đã là di tích cấp tỉnh nếu sửa chữa phải được phép của UBND tỉnh".
Chủ một nhà cổ ở huyện Điện Bàn đã từng dứt khoát từ chối tham gia chương trình khảo sát nhà cổ ba miền bắc-trung- nam nói trên, cũng vì lý do này.
