Nghiên cứu phát triển khoa học và phục vụ thực tiễn giáo dục

Viện Chiến lược và Chương trình giáo dục được thành lập mới hơn ba năm, nhưng thực chất đã trải qua 45 năm xây dựng và phát triển. 45 năm qua với những cố gắng liên tục, các viện tiền thân và Viện CL và CTGD ngày nay đã bền bỉ thực hiện nhiệm  vụ nghiên cứu khoa học để vừa phát triển khoa học giáo dục vừa phục vụ sự nghiệp phát triển giáo dục.

Những năm tháng đầu tiên là giai đoạn tìm tòi hướng đi của viện, bắt đầu từ việc tổng kết thực tiễn giáo dục của đất nước, phát hiện những quy luật phát triển giáo dục, tìm hiểu, tiếp thu những tri thức khoa học giáo dục của nhân loại và dân tộc.

Những năm  70 của thế kỷ 20 là thời kỳ định hình và trưởng thành của viện. Ðóng góp quan trọng của viện trong thời gian này là nghiên cứu chuẩn bị cơ sở khoa học cho cuộc cải cách giáo dục lần thứ ba. Những nghiên cứu này đồng thời đã phục vụ cho việc dự thảo Nghị quyết 14 của Bộ Chính trị (khóa IV) năm 1979 về cải cách giáo dục.

Công cuộc đổi mới toàn diện của đất nước được bắt đầu từ Ðại hội Ðảng toàn quốc lần thứ VI (1986) đã dẫn đến những đổi mới rõ rệt trong giáo dục, đào tạo và trong nghiên cứu khoa học giáo dục. Các công trình nghiên cứu của viện, một mặt tập trung vào việc xây dựng luận cứ cho những giải pháp phát triển giáo dục và đào tạo, mặt khác tập trung vào việc nghiên cứu đổi mới giáo dục, từ đổi mới mục tiêu, nội dung, phương pháp giáo dục, đến việc thực hiện đa dạng hóa các hình thức đào tạo và các loại hình nhà trường, xã hội hóa giáo dục.

Những năm cuối của thế kỷ 20, các chuyên ngành khoa học giáo dục đã được phát triển thêm một bước rõ rệt, tiếp cận với tri thức khoa học giáo dục thế giới, đặc biệt với các nước trong khu vực, đáp ứng được một cách có ý nghĩa những yêu cầu bức xúc của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Thành tựu nghiên cứu của viện trong giai đoạn này đã góp phần quan trọng vào việc ra đời Nghị quyết 40/2000/QH10 của Quốc hội về đổi mới chương trình giáo dục phổ thông và sự ra đời Chiến lược phát triển giáo dục của đất nước giai đoạn 2001 - 2010.

Bước sang thế kỷ 21, giai đoạn 2001 - 2005 là giai đoạn toàn ngành giáo dục nỗ lực thực hiện Nghị quyết Ðại hội IX của Ðảng, thực hiện các Nghị quyết 40, Nghị quyết 41 của Quốc hội năm 2000 và Nghị quyết 37 của Quốc hội năm 2004 về đổi mới giáo dục, triển khai thực hiện giai đoạn một chiến lược phát triển giáo dục của đất nước. Công tác nghiên cứu khoa học của viện trong thời kỳ này cũng hướng vào việc thực hiện các nghị quyết quan trọng của Ðảng và Nhà nước.

Các công trình nghiên cứu của viện đã góp phần phát triển tâm lý học, sinh lý học lứa tuổi, lý luận giáo dục học Việt Nam, tập trung vào việc xác định sự phát triển tâm lý, sinh lý, các chỉ số trí tuệ của trẻ em Việt Nam, làm cơ sở cho việc đổi mới nội dung, phương pháp giáo dục; làm sáng tỏ các vấn đề về quy luật của giáo dục trong điều kiện đổi mới, bổ sung lý luận về chương trình và phương pháp dạy học.

Khoa học quản lý giáo dục cũng có những bước tiến mới, tập trung vào nghiên cứu những vấn đề lý luận bức xúc của công tác quản lý giáo dục: cơ sở khoa học của phân cấp quản lý giáo dục; cơ sở lý luận của phổ cập giáo dục; hiệu quả quản lý trường học; vấn đề kiểm tra, đánh giá trong giáo dục.

Bên cạnh những thành tựu nghiên cứu cơ bản, những nghiên cứu ứng dụng - triển khai đã tập trung vào các vấn đề thiết kế, xây dựng chương trình giáo dục, xác định phương thức đào tạo cho các loại hình trường và các đối tượng giáo dục khác nhau (từ mầm non đến phổ thông, đại học, giáo dục không chính quy...).

Các công trình nghiên cứu về giáo dục dân tộc như nghiên cứu dạy tiếng Việt và tiếng dân tộc cho học sinh dân tộc, nghiên cứu mô hình giáo dục lớp ghép, mô hình trường phổ thông dân tộc nội trú đã được ứng dụng vào thực tiễn giáo dục các vùng dân tộc trên phạm vi toàn quốc, đáp ứng nhu cầu học tập của con em đồng bào dân tộc. Các công trình nghiên cứu về giáo dục trẻ khuyết tật tập trung vào vấn đề giáo dục hòa nhập, làm sáng tỏ những vấn đề lý luận đồng thời vận dụng mô hình giáo dục hòa nhập vào thực tiễn.

Trong lĩnh vực giáo dục đại học và trung học chuyên nghiệp, các nghiên cứu của viện tập trung vào các vấn đề về tính liên thông trong đào tạo; quản lý chất lượng giáo dục đại học; đặc trưng của giáo dục kỹ thuật - nghề nghiệp; mục tiêu đào tạo trung học chuyên nghiệp - dạy nghề phù hợp đòi hỏi của sự phát triển kinh tế - xã hội hiện nay...

Trong lĩnh vực giáo dục thường xuyên, đồng thời với việc nghiên cứu điều chỉnh, xây dựng chương trình giáo dục cho các đối tượng là các nghiên cứu triển khai các mô hình giáo dục thường xuyên, cơ sở giáo dục đa chức năng, trung tâm học tập cộng đồng và mô hình xóa mù chữ gắn với phát triển cộng đồng.

Năm năm qua, viện đã thực hiện ba đề tài cấp nhà nước, 137 đề tài cấp bộ, gần một trăm đề tài cấp viện và hàng chục dự án hợp tác với các tổ chức quốc tế  với các viện nghiên cứu, các trường đại học lớn trên thế giới. Trong đó, bộ chương trình giáo dục phổ thông thống nhất từ lớp 1 đến lớp 12, kết quả của sự cộng tác giữa viện với các cơ quan, các nhà khoa học trong và ngoài Bộ Giáo dục và Ðào tạo, là một công trình lớn mang dấu ấn lịch sử, đã được Bộ trưởng Giáo dục và Ðào tạo ký ban hành ngày 5-5-2006 và đang được thực hiện trên toàn quốc.

Năm năm qua, viện cũng đã xuất bản hàng chục sách chuyên khảo; đồng tác giả gần 300 đầu sách giáo khoa các cấp học. Ngoài ra, nhiều báo cáo khoa học được công bố trong hơn 50 hội nghị khoa học cấp viện, cấp quốc gia và quốc tế. Nhiều đề án lớn và quan trọng về Giáo dục và Đào tạo của Chính phủ và ngành Giáo dục và Đào tạo được viện chủ trì, xây dựng.

Không thỏa mãn với những thành tựu nghiên cứu đã đạt được, đồng thời nhận thức được những bất cập vẫn đang tồn tại trong các lĩnh vực công tác, Viện Chiến lược và Chương trình giáo dục cố gắng tập trung lực lượng, phát huy các nhân tố thuận lợi, chuẩn bị một cách nghiêm túc, cụ thể cho một giai đoạn nghiên cứu mới với những tư tưởng chỉ đạo trong các nghị quyết của Ðảng, các nghị quyết của Quốc hội và Chính phủ về giáo dục.

Với tinh thần thực hiện nghiên cứu để đáp ứng một cách hiệu quả hơn nữa cả hai yêu cầu: phát triển khoa học giáo dục và phục vụ thực tiễn giáo dục trong giai đoạn CNH, HÐH đất nước và hội nhập quốc tế, các nghiên cứu của viện tập trung vào một số lĩnh vực cơ bản: nghiên cứu cơ bản về KHGD; nghiên cứu về chiến lược và chính sách giáo dục; nghiên cứu về quản lý giáo dục; nghiên cứu về chương trình và quá trình giáo dục; nghiên cứu về chất lượng và hiệu quả giáo dục; nghiên cứu về công bằng xã hội trong giáo dục.