Tại xã Cù Lao Dung, thành phố Cần Thơ, nơi nằm ở hạ lưu sông Hậu và giáp Biển Đông, việc tích nước đã trở thành một phần trong kế hoạch sản xuất của nhiều hộ dân. Đây là khu vực thường chịu ảnh hưởng của thiếu nước ngọt, xâm nhập mặn từ cuối tháng 11 đến khoảng tháng 4, tháng 5 năm sau.
Ông Trần Văn Phục, một hộ sản xuất tại địa phương cho biết, gia đình có khoảng 40ha vườn cây ăn trái nhưng dành khoảng 4ha để trữ nước. Mô hình này ban đầu được thử nghiệm trên diện tích khoảng 1ha, trong đó khoảng 1.000m² được sử dụng làm ao chứa.
Khi nguồn nước còn dồi dào, nước được đưa vào ao dự trữ. Đến mùa khô, lượng nước này được sử dụng cho các vườn nhãn, sầu riêng, dừa và mận thông qua hệ thống tưới tiết kiệm.
Cách làm giúp nước được đưa trực tiếp đến vùng rễ, hạn chế lượng nước sử dụng, đồng thời thuận lợi hơn trong việc cung cấp phân bón cho cây. Quan trọng hơn, khi độ mặn bên ngoài tăng, gia đình không phải lập tức lấy nước từ hệ thống bên ngoài mà có thể sử dụng nguồn nước đã tích trữ và chờ thời điểm thuận lợi.
Theo ông Phục, khu vực có khoảng 4 tháng thuận lợi về nguồn nước ngọt, trong khi khoảng 8 tháng còn lại chịu ảnh hưởng của nước mặn với mức độ khác nhau. Vì vậy, việc có sẵn nguồn nước dự trữ giúp gia đình duy trì sản xuất và linh hoạt hơn trước những thay đổi của điều kiện tự nhiên.
Kinh nghiệm của Cù Lao Dung cho thấy, việc ứng phó không nhất thiết bắt đầu từ những công trình lớn. Một phần diện tích trong vườn được dành để làm ao, hồ chứa hoặc tận dụng kênh mương giữ nước; phương thức tưới được chuyển theo hướng tiết kiệm; lịch sản xuất cũng được điều chỉnh phù hợp nguồn nước.
Theo ông Nguyễn Văn Đắc, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Cù Lao Dung, địa phương đã tích lũy kinh nghiệm ứng phó sau đợt hạn, mặn lịch sử năm 2016 và tiếp tục chịu ảnh hưởng trong năm 2020 cùng những năm sau đó.
Thiếu nước không chỉ làm khó việc tưới tiêu mà còn tác động đến mùa vụ, thời điểm xuống giống, quá trình chăm sóc, khả năng cho trái, năng suất và sản lượng cây trồng. Do đó, trước mùa hạn, mặn, xã tăng cường tuyên truyền, khuyến cáo người dân tích trữ nước ngọt, điều chỉnh lịch sản xuất và theo dõi sát các dự báo khí tượng thủy văn.
Thạc sĩ Nguyễn Hữu Thiện, chuyên gia độc lập về sinh thái Đồng bằng sông Cửu Long cho rằng, với El Nino, điều quan trọng không phải là tìm cách chống lại tự nhiên mà phải chủ động điều chỉnh sản xuất để tránh những thời điểm bất lợi.
Theo ông Thiện, Đồng bằng sông Cửu Long đang chịu tác động của El Nino với thời tiết nóng, khô. Trong giai đoạn từ tháng 11/2026 đến tháng 1/2027, xác suất xuất hiện một đợt “siêu El Nino” được dự báo lên tới 63%, có khả năng thuộc nhóm mạnh nhất trong khoảng 75 năm qua.
Đáng chú ý, El Nino lần này có thể xuất hiện trong mùa mưa, mùa lũ. Khi lượng mưa trên lưu vực sông Mekong suy giảm, dòng chảy về Đồng bằng sông Cửu Long cũng có thể giảm theo. Trong điều kiện mực nước Mekong xuống thấp, các hồ thủy điện ở thượng nguồn có thể ưu tiên tích nước, tiếp tục làm giảm lượng nước về hạ lưu. “Gặp siêu El Nino chỉ có cách là né, chúng ta không thể chống, không thể đương đầu”, ông Thiện nhận định.
Không chỉ từng hộ dân chuẩn bị nguồn nước, thành phố Cần Thơ cũng đang triển khai các giải pháp ở quy mô hệ thống. Trước nguy cơ El Nino cực đoan, thành phố tập trung duy tu, sửa chữa và nạo vét kênh mương nhằm tăng khả năng tạo nguồn, trữ nước, kiểm soát xâm nhập mặn và bảo đảm dẫn nước phục vụ sản xuất.
Năm 2026, thành phố bố trí khoảng 800 tỷ đồng từ nguồn vốn dịch vụ công ích thủy lợi và nguồn hỗ trợ đất trồng lúa theo Nghị định 112 cho các công trình, hoạt động phục vụ sản xuất và thủy lợi.
Ông Mai Hoàng Tâm, Phó Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi thành phố Cần Thơ cho biết, ngành chức năng đang theo dõi diễn biến El Nino, tình hình khí tượng thủy văn và nguồn nước để tham mưu phương án ứng phó. Các tuyến kênh tạo nguồn, kênh nội đồng được rà soát, nạo vét; hệ thống kiểm soát mặn được chuẩn bị và vận hành phù hợp với diễn biến thực tế. Công tác quan trắc độ mặn cũng được tăng cường nhằm cung cấp thông tin kịp thời cho người dân.
Tuy nhiên, theo Thạc sĩ Nguyễn Hữu Thiện, công trình thủy lợi chỉ là một phần của bài toán. Kinh nghiệm từ các đợt El Nino trước cho thấy việc điều chỉnh sản xuất trước khi nguồn nước trở nên khan hiếm có thể giảm đáng kể thiệt hại.
Năm 2016, khi kinh nghiệm ứng phó còn hạn chế, khoảng 160.000ha lúa vùng ven biển bị thiệt hại. Đến năm 2020, các địa phương chủ động “né vụ”, nhờ đó gần như không xảy ra thiệt hại, trong khi sản xuất vẫn đạt hiệu quả, thậm chí có nơi được mùa, được giá.
Từ một ao chứa trong vườn cây đến hệ thống thủy lợi toàn vùng, điểm chung của các giải pháp là chuẩn bị sớm. Khi nguồn nước còn dồi dào thì tích trữ, khi bước vào mùa khô thì sử dụng tiết kiệm, đồng thời điều chỉnh sản xuất theo diễn biến thực tế.
