Nâng cao hiệu quả các HTX dịch vụ nông nghiệp ở Hưng Yên

HTX có còn là "bà đỡ" cho nông dân?

HTXDVNN xã Minh Ðức (Mỹ Hào) là một trong những HTX sớm thực hiện chuyển đổi theo Luật HTX năm 2003. Theo  giấy phép kinh doanh, HTX hoạt động bốn khâu dịch vụ: thủy nông, điện, làm đất, bảo vệ thực vật (BVTV). Chủ nhiệm HTX Văn Hữu Thuấn cho biết: Với số vốn điều lệ chưa đến 30 triệu đồng, HTX rất khó triển khai các hoạt động. Chỉ riêng dịch vụ làm đất, HTX phải trả 50 triệu đồng/vụ. Trong khi chờ đến cuối vụ các hộ sản xuất nông nghiệp mới nộp đủ số tiền ấy, HTX phải huy động vốn từ nhiều nguồn, kể cả việc cá nhân thế chấp sổ đỏ của gia đình, để trả cho đơn vị làm đất. Do nhiều nguyên nhân, HTX hoạt động cầm chừng, hiệu quả rất thấp. Doanh thu của HTX hằng năm hơn 60 triệu đồng. Trừ chi phí sản xuất, lợi nhuận của HTX không đáng kể. Cổ tức hằng năm chia cho xã viên xấp xỉ 1%/tháng. Với mức lãi này rất khó duy trì hoạt động của HTX.

Bà Vũ Thị Minh, nông dân xã Minh Ðức, kể: Từ nhiều năm nay, tôi thấy vai trò của HTXDVNN xã chưa rõ. Hoạt động của HTX quanh đi quẩn lại chỉ vài khâu thủy nông, điện, làm đất, BVTV. Như gia đình tôi có hơn bốn sào ruộng, từ nhiều vụ nay, tự thuê máy làm đất, tự mua giống lúa, chỉ phụ thuộc khâu thủy nông, còn khâu BVTV không hiệu quả. Nhưng đến vụ, gia đình tôi vẫn phải nộp tiền dịch vụ BVTV, trong khi tình hình sâu bệnh vẫn diễn ra, thậm chí có chiều hướng gia tăng.

Huyện Mỹ Hào hiện có 13 HTXDVNN, thu hút hơn 1.000 xã viên. Theo Chủ tịch UBND huyện Mỹ Hào Vương Văn Ðức, hoạt động của các HTX còn đơn thuần, mới đáp ứng được một phần của nhu cầu sản xuất nông nghiệp. Các HTX chưa mạnh dạn đầu tư, mở rộng sản xuất, kinh doanh. Hầu hết các HTX hoạt động kém hiệu quả. Thu nhập của cán bộ ban quản lý HTX bình quân đạt hơn 300 nghìn đồng/người/tháng; cá biệt một số HTX như Hưng Long, thị trấn Bần-Yên Nhân chỉ được 95-120 nghìn đồng/người/tháng. Việc trả công lao động tham gia trực tiếp chủ yếu được các HTX trả bằng thóc vào cuối vụ, trung bình khoảng 150 kg/vụ (25 kg/tháng). Việc phân phối lãi cổ phần của các HTX gần như cố định qua các năm, chưa thực hiện phân phối theo kết quả hoạt động kinh doanh hằng năm, hoặc nếu có thì mang tính hình thức.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Hưng Yên Nguyễn Thanh Quán cho biết: Nhìn chung, hiệu quả hoạt động của các HTXDVNN thấp, chỉ có gần 30% số HTX này hoạt động có hiệu quả, với mức lãi hơn 30 triệu đồng/HTX/năm. Kinh tế tập thể (KTTT) nói chung và HTX nói riêng cơ bản vẫn nằm trong tình trạng sản xuất, kinh doanh nhỏ, năng lực nội tại yếu. Hầu hết các HTX có quy mô nhỏ, số lượng xã viên ít, cơ sở vật chất nghèo nàn, công nghệ sản xuất thấp. Ða số các HTXDVNN chỉ thực hiện được một số dịch vụ như tưới tiêu, BVTV, điện nông thôn, giống nông nghiệp. Các dịch vụ khác như cung ứng vật tư nông nghiệp, dụng cụ lao động, tiêu thụ nông sản, tiến bộ kỹ thuật... thì các HTX lại chưa làm được. Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Hưng Yên Ðặng Minh Ngọc cho rằng, nhiều HTX "hữu danh vô thực", cho nên công tác chỉ đạo sản xuất nông nghiệp tại các xã này rất khó khăn. Nhiều HTXDVNN không còn là "bà đỡ" cho nông dân.

Tiếng nói từ cơ sở

Mặc dù đã nghiên cứu rất kỹ Luật HTX năm 2003, nhưng đến nay, Chủ nhiệm HTXDVNN xã Tân Tiến (Văn Giang) Nguyễn Văn Thược cũng chưa hiểu nổi hoạt động của HTX này đã đúng Luật hay chưa? Chủ nhiệm Nguyễn Văn Thược cho hay: Tại điều 1, chương 1 của Luật HTX năm 2003 ghi rõ "HTX là tổ chức KTTT do các cá nhân, hộ gia đình, pháp nhân có nhu cầu, lợi ích chung, tự nguyện góp vốn, góp sức lập ra theo quy định của Luật này để phát huy sức mạnh tập thể của từng xã viên tham gia HTX, cùng giúp nhau thực hiện có hiệu quả các hoạt động sản xuất, kinh doanh và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần, góp phần phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. HTX hoạt động như một loại hình doanh nghiệp, có tư cách pháp nhân, tự chủ, tự chịu trách nhiệm về các nghĩa vụ tài chính trong phạm vi vốn điều lệ, vốn tích lũy và các nguồn vốn khác của HTX theo quy định của pháp luật". Nhưng thực tế hoạt động của HTX này trong những năm qua lại bị bó hẹp. Một số hoạt động theo quy định của Luật thì HTX có quyền từ chối, nhưng một số khâu phục vụ sản xuất nông nghiệp do Ðảng ủy, UBND xã giao HTX thực hiện bất luận có hiệu quả hay không thì chúng tôi vẫn phải thực hiện. Thí dụ như để triển khai khâu BVTV do UBND xã giao, HTX thành lập tổ dịch vụ chuyên trách từ ba đến tám người. Nhưng với mức thu do UBND xã quy định thu ba lạng thóc/sào thì không đủ kinh phí để HTX trả cho tổ dịch vụ. Như thế hoạt động này khi hạch toán sẽ bị lỗ, ảnh hưởng xấu hoạt động sản xuất, kinh doanh của HTX. Thực chất hoạt động của HTX hiện nay chủ yếu là "phục vụ" chứ không phải là "dịch vụ", vì chúng tôi không được tự chủ trong sản xuất, kinh doanh.

Chủ nhiệm HTXDVNN xã Lạc Ðạo (Văn Lâm) Nguyễn Văn Quốc cho rằng: "Cũng theo Luật HTX năm 2003, HTX được cấp đất để xây trụ sở và triển khai các mô hình sản xuất nông nghiệp. Nhưng đến nay, HTX chưa có trụ sở, không có đất sản xuất. Vì vậy, nhiều khi HTX muốn triển khai các mô hình sản xuất nông nghiệp, nhưng lại không có đất sản xuất. Khi có nhu cầu vay vốn để mở rộng sản xuất, kinh doanh thì các ngân hàng lại từ chối vì HTX không có tài sản để thế chấp". Ðến nay, tỉnh Hưng Yên mới có 88 HTX (trong đó có 28 HTXDVNN) được giao đất xây dựng trụ sở. Trong năm năm qua, trên địa bàn tỉnh chỉ có ba HTX được vay vốn.

Bà Trần Thị Ty, kế toán HTXDVNN xã Lạc Ðạo lo lắng: Tôi làm kế toán từ thời HTX kiểu cũ đến nay, nhưng tôi mới được đóng BHXH từ năm 2003. Nay tôi đã 53 tuổi rồi và đến khi hết tuổi theo quy định thì mới đóng BHXH được bảy năm. Theo Luật BHXH năm 2006 thì người lao động phải đóng BHXH đủ 20 năm mới được hưởng chế độ về hưu. Vậy thì trường hợp của tôi sẽ giải quyết như thế nào? Tôi có được truy đóng BHXH hay không? Qua khảo sát một số HTXDVNN chúng tôi thấy số đông HTX chỉ đóng BHXH cho một số cán bộ quản lý. Hầu hết người lao động và xã viên đều không được thực hiện chế độ này.

Theo Trưởng phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Văn Giang Lê Trung Cần, chính vì cơ chế, chính sách đối với cán bộ quản lý, xã viên, người lao động trong các HTX chưa thỏa đáng, cho nên hiệu quả hoạt động của các HTX chưa mạnh. Ngay cả đối với các chủ nhiệm HTX cũng không mặn mà với công việc của HTX. Hầu hết các xã "khoán trắng" các dịch vụ sản xuất nông nghiệp cho các HTX trái với Luật HTX năm 2003.

Giải pháp nào để nâng cao hiệu quả hoạt động của các HTX?

Trong năm năm qua, tỉnh Hưng Yên chỉ thành lập mới được 27 HTX, nâng tổng số HTX hiện có lên gần 300 HTX; trong đó, có gần 200 HTXDVNN, thu hút gần 14 nghìn xã viên (chiếm gần 6% tổng số hộ sản xuất nông nghiệp). Tổng nguồn vốn hoạt động của các HTX đến nay đạt 750 tỷ đồng, tăng 403 tỷ đồng so năm 2002. Giá trị sản xuất của các HTX năm nay ước đạt hơn 700 tỷ đồng. Trong khi nhiều HTX làm ăn kém hiệu quả thì HTX sản xuất nấm ăn, nấm dược liệu cựu chiến binh xã Long Hưng (Văn Giang) lại hoạt động có hiệu quả. Năm 2006, doanh thu của HTX đạt gần 275 triệu đồng, lợi nhuận đạt hơn 150 triệu đồng; năm 2007, doanh thu của HTX tăng lên hơn 322 triệu đồng, lợi nhuận đạt gần 200 triệu đồng. Lý giải về sự thành công này, Chủ nhiệm HTX Nguyễn Văn Phúc cho biết: HTX được thành lập trên cơ sở tự nguyện của các xã viên. Chúng tôi tự chủ trong lựa chọn ngành nghề, chủ động trong sản xuất, kinh doanh, được cấp đất để xây dựng trụ sở và cơ sở sản xuất, được vay vốn ưu đãi từ các ngân hàng. Ngoài việc sản xuất, tiêu thụ sản phẩm của HTX, chúng tôi còn bán giống nấm và bao tiêu nấm thương phẩm cho các hộ sản xuất không phải là xã viên.

Chủ tịch Liên minh HTX tỉnh Hưng Yên Trần Anh Nhật đề xuất: Cần phải phân biệt lợi ích giữa xã viên và hộ sản xuất không phải là xã viên trong sử dụng dịch vụ của các HTX; khẳng định rõ HTX dịch vụ chứ không phải là HTX phục vụ. Hoạt động dịch vụ của các HTXDVNN cần được mở rộng để đáp ứng nhu cầu của sản xuất nông nghiệp. Chính vì vậy, trong những năm tới, Liên minh HTX tỉnh khuyến khích thành lập các HTX về chăn nuôi, chế biến nông sản, trồng hoa, trồng rau sạch... Theo Phó Chủ tịch UBND tỉnh Hưng Yên Nguyễn Thanh Quán, các cấp, các ngành cần quan tâm và đầu tư có trọng điểm việc xây dựng mô hình HTX mới; tổng kết, nhân rộng các HTX làm ăn có hiệu quả.

Ðánh giá về những hạn chế, yếu kém của KTTT của địa phương trong những năm qua, Bí thư Tỉnh ủy Hưng Yên Nguyễn Ðình Phách cho biết: Hiệu quả hoạt động của các HTX chưa cao, thiếu chiến lược phát triển và lúng túng trong định hướng kinh doanh. Một số HTX hoạt động cầm chừng, thu nhập của xã viên và người lao động thấp. Ðội ngũ cán bộ quản lý còn yếu về trình độ, hạn chế về năng lực quản lý, điều hành trong điều kiện kinh tế thị trường. Một trong những nguyên nhân chủ yếu là do nhận thức của một số cấp ủy, chính quyền các cấp, kể cả cán bộ, đảng viên các ngành có liên quan về vị trí, vai trò của KTTT trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN chưa thật sự đầy đủ. Việc chuyển đổi HTX kiểu cũ sang mô hình HTX kiểu mới ở một số nơi mang tính hình thức, chạy theo phong trào.

Ðể nâng cao hiệu quả KTTT, các cấp ủy đảng tiếp tục quán triệt, đẩy mạnh và nâng cao hiệu quả công tác tuyên truyền đến cán bộ, đảng viên nhận thức sâu sắc về vị trí, vai  trò của mô hình kinh tế hợp tác, HTX theo Nghị quyết T.Ư 5 (khóa IX); thực hiện tốt các chính sách hỗ trợ, khuyến khích phát triển HTX, thành lập HTX kiểu mới; tăng cường đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ chủ chốt các HTX và đào tạo nghề, chuyển giao kỹ thuật sản xuất cho xã viên, người lao động; thực hiện đầy đủ chế độ BHXH bắt buộc đối với cán bộ, xã viên và người lao động trong HTX; tăng cường hơn nữa công tác quản lý Nhà nước với KTTT, phát huy vai trò của Liên minh HTX trong việc đại diện, hỗ trợ, tư vấn cho các loại hình HTX phát triển.